[197] อธิษฐาน หรือ อธิษฐานธรรม 4 : พจนานุกรมพุทธศาสตร์ พ.ศ. ๒๕๖๔

[197] อธิษฐาน หรือ อธิษฐานธรรม 4 (ธรรมเป็นที่มั่น, ธรรมอันเป็นฐานที่มั่นคงของบุคคล, ธรรมที่ควรใช้เป็นที่ประดิษฐานตน เพื่อให้สามารถยึดเอาผลสำเร็จสูงสุดอันเป็นที่หมายได้ โดยไม่เกิดความสำคัญตนผิด และไม่เกิดสิ่งมัวหมองหมักหมมทับถมตน, บางทีแปลว่า “ธรรมที่ควรตั้งไว้ในใจ” - Adhiṭṭhāna: foundation; foundations on which a tranquil sage establishes himself; virtues which should be established in the mind)
       1. ปัญญา (ความรู้ชัด คือ หยั่งรู้ในเหตุผล พิจารณาให้เข้าใจในสภาวะของสิ่งทั้งหลายจนเข้าถึงความจริง - Paññā: wisdom; insight)
       2. สัจจะ (ความจริง คือ ดำรงมั่นในความจริงที่รู้ชัดด้วยปัญญา เริ่มแต่จริงวาจาจนถึงปรมัตถสัจจะ - Sacca: truthfulness)
       3. จาคะ (ความสละ คือ สละสิ่งอันเคยชิน ข้อที่เคยยึดถือไว้ และสิ่งทั้งหลายอันผิดพลาดจากความจริงเสียได้ เริ่มแต่สละอามิสจนถึงสละกิเลส - Cāga: liberality; renunciation)
       4. อุปสมะ (ความสงบ คือ ระงับโทษข้อขัดข้องมัวหมองวุ่นวายอันเกิดจากกิเลสทั้งหลายแล้ว ทำจิตใจให้สงบได้ - Upasama: tranquillity; peace)

       ทั้ง 4 ข้อนี้ พึงปฏิบัติตามกระทู้ดังนี้
       1. ปญฺญํ นปฺปมชฺเชยฺย (ไม่พึงประมาทปัญญา คือ ไม่ละเลยการใช้ปัญญา - Paññaṁ nappamajjeyya: not to neglect wisdom)
       2. สจฺจํ อนุรกฺเขยฺย (พึงอนุรักษ์สัจจะ - Saccaṁ anurakkheyya: to safeguard truthfulness)
       3. จาคํ อนุพฺรูเหยฺย (พึงเพิ่มพูนจาคะ - Cāgaṁ anubrūheyya: to foster liberality)
       4. สนฺตึ สิกฺเขยฺย (พึงศึกษาสันติ - Santiṁ sikkheyya: to train oneself in tranquillity)

D.III.229;
M.III.243.

ที.ปา. 11/254 /241;
ม.อุ. 14/682 /437.

พจนานุกรมพุทธศาสตร์ ฉบับประมวลธรรม พิมพ์ครั้งที่ ๔๓ - กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๕๖๔
http://84000.org/tipitaka/dic/d_item.php?i=197