ขอนอบน้อมแด่
พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า
                      พระองค์นั้น
บทนำ พระวินัยปิฎก พระสุตตันตปิฎก พระอภิธรรมปิฎก ค้นพระไตรปิฎก ชาดก หนังสือธรรมะ
first pageprevious pagedispage pageNumbernext pagelast page chage to ENGLISH letter  
Atthakatha Book 5 : PALI ROMAN Dī.A. (sumaṅgala.2)

                          8. Sakkapañhasutta
                            nidānavaṇṇanā
      [344] Evamme sutanti sakkapañhasuttaṃ. Tatrāyaṃ anuttānapadavaṇṇanā:-
ambasaṇḍo 1- nāma brāhmaṇagāmoti so kira gāmo ambasaṇḍānaṃ avidūre
niviṭṭho, tasmā "ambasaṇḍo"tveva vuccati. Vediyake pabbateti so kira
pabbato pabbatapāde jātena maṇivedikāsadisena nīlavanasaṇḍena samantā parikkhitto,
tasmā "vediyakapabbato"tveva saṅkhayaṃ gato. Indasālaguhāyanti pubbe 2- sā
dvinnaṃ pabbatānaṃ antare guhā, indasālarukkho cassā dvāre, tasmā
"indasālaguhā"ti saṅkhayaṃ gatā. Atha naṃ kuḍḍehi parikkhipitvā dvāravātapānāni
yojetvā supariniṭṭhitasudhākammamālākammalatākammavicittaṃ leṇaṃ katvā bhagavato
adaṃsu. Purimavohāravaseneva 3- pana "indasālaguāha"tevava naṃ sañjānti.
Taṃ sandhāya vuttaṃ "indasasālaguhāyan"ti.
      Ussukkaṃ udapādīti dhammiko ussāho uppajji. Nanu ca esa abhiṇhadassāvī
bhagavato, na so devatāsannipāto nāma atthi, yatthāyaṃ nāgatapubbo, sakkena
sadiso appamādavihārī devaputto nāma natthi. Atha kasmā buddhadassanaṃ
anāgatapubbassa viyassa ussāho udapādīti. Maraṇabhayena santajjitattā.
      Tasmiṃ kirassa 4- samaye āyu parikkhīṇo, so pañca pubbanimittāni
disvā "parikkhīṇodāni me āyū"ti aññāsi. Yesaṃ ca devaputtānaṃ maraṇanimittāni
āvībhavanti, tesu ye parittakena puññakammena devaloke nibbattā, te "kuhiṃ
nukhodāni nibbattissāmā"ti bhayasantāsaṃ āpajjanti. Ye katabhīruttāṇā bahuṃ puññaṃ
katvā nibbattā, te attanā dinnadānaṃ rakkhitasīlaṃ bhāvitabhāvanaṃ ca āgamma
"upari devaloke sampattiṃ anubhavissāmā"ti na bhāyanti.
@Footnote: 1 cha.Ma., i. ambasaṇḍā evamuparipi        2 cha.Ma., i. pubbepi
@3 cha.Ma. evasaddo na dissati.           4 i. kira
      Sakko pana devarājā pubbanimittāni disvā dasayojanasahassaṃ devanagaraṃ,
yojanasahassubbedhaṃ vejayantaṃ, tiyojanasatikaṃ sudhammaṃ devasabhaṃ, yojanasatubbedhaṃ
mahāpāricchattakaṃ, 1- saṭṭhiyojanikaṃ pañḍukambalasilaṃ, aḍḍhateyyā 2- nāṭakakoṭiyo
dvīsu devalokesu devaparisaṃ, nandanavanaṃ, cittalatāvanaṃ missakavanaṃ, pārusakavananti 3-
evaṃ 4- sabbasampattiṃ oloketvā "nassati vata bho me ayaṃ sampattī"ti bhayābhibhūto
ahosi.
      Tato "atthi nu kho koci samaṇo vā brāhmaṇo vā lokapitā 5- mahābrahmā
vā, yo me hadayanissitaṃ sokasallaṃ samuddharitvā imaṃ sampattiṃ thāvaraṃ kareyyā"ti
olokento kañci adisvā puna addasa "mādisānaṃ satasahashānaṃpi uppannaṃ sokasallaṃ
sammāsambuddho uddharituṃ paṭibalo"ti. Athevaṃ parivitakkentassa tena kho pana samayena
sakkassa devānamindassa ussukkaṃ udapādi bhagavantaṃ dassanāya.
      Kahaṃ nukho bhagavā etarahi viharatīti katarasmiṃ janapade kataraṃ nagaraṃ upanissāya
kassa paccaye paribhuñjanto kassa amataṃ dhammaṃ desayamāno viharatīti. Addasā khoti
addakkhi paṭivijjhi. Mārisāti piyavacanametaṃ, devatānaṃ pāṭiyekko vohāro.
Niddukkhātipi vuttaṃ hoti. Kasmā panesa deve āmantesi? sahāyatthāya. Pubbe
Kiresa bhagavati salaḷaghare viharante ekakova dassanāya agamāsi. Satthā "aparipakkaṃ
tāvassa ñāṇaṃ, katipāhaṃ pana atikkamitvā mayi indasālaguhāyaṃ viharante pañca
pubbanimittāni disvā maraṇabhayabhīto dvīsu devalokesu devatāhi saddhiṃ upasaṅkamitvā
cuddasa pañhe pucchitvā upekkhāpañhāvisajjanāvasāne asītiyā devatāsahassehi
saddhiṃ sotāpattiphale patiṭṭhahissatī"ti cintetvā okāsaṃ na akāsi. So 6-
"mama pubbepi ekakassa gatattā satthārā okāso na kato, addhā me natthi
maggaphalassa upanissayo, ekakassa pana upanissaye sati cakkavāḷapariyantāyapi
parisāya bhagavā dhammaṃ desetiyeva. Avassaṃ
@Footnote: 1 cha.Ma. pāricchattakaṃ     2 cha.Ma., i. aḍḍhatiyā.     3 cha.Ma., i. phārusakavananti
@4 cha.Ma. etaṃ        5 cha.Ma. lokapitāmaho      6 i. yo
Kho pana dvīsu devalokesu kassacideva upanissayo bhavissati, taṃ sandhāya satthā
dhammaṃ desessati. Taṃ sutvā ahaṃpi attano domanassaṃ vūpasamessāmī"ti cintetvā
sahāyatthāya āmantesi.
      Evaṃ bhaddantavāti kho devā tāvatiṃsāti evaṃ hotu mahārāja,
gacchāma bhagavantaṃ dassanāya, dullabho buddhuppādo, bhaddaṃ tava, yo tvaṃ
"pabbatakīḷaṃ nadīkīḷaṃ gacchāmā"ti avatvā amhe evarūpesu ṭhānesu niyojesīti.
Paccassosunti tassa vacanaṃ sirasā sampaṭicchiṃsu.
      [345] Pañcasikhaṃ gandhabbaputtaṃ 1- āmantesīti tā 2- devatā ca
āmantetvā 2- imaṃ kasmā visuṃ āmantesi, okāsakaraṇatthaṃ. Evaṃ kirassa ahosi
"dvīsu devalokesu devatā gahetvā dhurena paharantassa viya satthāraṃ upasaṅkamituṃ
na yuttaṃ, ayaṃ pana pañcasikho dasabalassa upaṭṭhāko vallabho icchiticchitakkhaṇe
gantvā pañhaṃ pucchitvā dhammaṃ suṇāti, imaṃ purato pesetvā okāsaṃ kāretvā
iminā katokāse upasaṅkamitvā pañhaṃ pucchissāmā"ti okāsakaraṇatthaṃ āmantesi.
      Evaṃ bhaddantavāti sopi "evaṃ mahārāja hotu, bhaddaṃ tava, yo
tvaṃ maṃ `ehi mārisa uyyānakīḷādīni vā naṭasamajjādīni vā dassanāya
gacchāmā'ti avatvā `buddhaṃ passissāma dhammaṃ sossāmā'ti vadasī"ti daḷhataraṃ
upatthambhento devānamindassa vacanaṃ paṭissutvā anucariyaṃ sahacariyaṃ ekato
gamanaṃ upāgami.
      Tattha veḷuvapaṇḍuvīṇanti veḷuvapakkaṃ viya paṇḍuvīṇaṃ. 3- Tassā kira
sovaṇṇamayaṃ pokkharaṃ, indanīlamayo daṇḍo, rajatamayā tantiyo pavāḷamayā
vedakā 4- vīṇāpattakaṃ gāvutaṃ, tantibandhanaṭṭhānaṃ gāvutaṃ, upari daṇḍako gāvutanti
tigāvutappamāṇā vīṇā. Iti so taṃ vīṇaṃ ādāya samapaññāsamucchanāya 5- muñcitvā
agganakhehi paharitvā madhuraṃ gītassaraṃ nicchāretvā sesadeve sakkassa gamanakālaṃ
jānāpento ekamantaṃ aṭṭhāsi. Evantassa gītavāditasaññāya sannipatite
devagaṇe athakho sakko devānamindo .pe. Vediyake pabbate paccuṭṭhāsi.
@Footnote: 1 cha.Ma.,Sī. gandhabbadevaputtaṃ   2-2 cha.Ma. deve tāva āmantetu  3 cha.Ma. paṇḍuvaṇṇaṃ
@4 cha.Ma.,i. veṭhakā         5 cha.Ma. samapaññāsamucchanā, i. samapaññāsamucchanāhi
      [346] Atiriva obhāsajātoti aññesupi divasesu ekasseva devassa vā mārassa
vā brahmuno vā obhāsena obhāsajāto hoti, taṃdivasaṃ pana dvīsu devalokesu devatānaṃ
obhāsena atiriva obhāsajāto ekapajjoto sahassacandasuriyuggatakālasadiso ahosi.
      Parito gāmesu manussāti samantā gāmesu manussā. Pakatisāyamāsakāleyeva
kira gāmamajjhe dārakesu kīḷantesu tattha sakko agamāsi, tasmā manussā passitvā
evamāhaṃsu. Nanu ca majjhimayāme devatā bhagavantaṃ upasaṅkamanti, ayaṃ kasmā
paṭhamayāmassāpi purimabhāgeyeva āgatoti. Maraṇabhayeneva santajjitattā. Kiṃsu
nāmāti kiṃsu nāma bho etaṃ, ko nu kho ajja mahesakkho devo vā brahmā vā
bhagavantaṃ pañhaṃ pucchituṃ dhammaṃ sotuṃ upasaṅkamanto, kathaṃsu nāma bho bhagavā pañhaṃ
visajjessati dhammaṃ desessati, lābhā amhākaṃ, yesaṃ no evaṃ devatānaṃ
kaṅkhāvinodako satthā avidūre vihāre vasati, ye labhāma thālakabhikkhaṃpi
kaṭacchubhikkhaṃpi dātunti saṃviggā lomahaṭṭhajātā uddhaggalomā hutvā
dasanakhasamodhānasamujjalaṃ  añjaliṃ sirasi patiṭṭhapetvā namassamānā aṭṭhaṃsu.
      [347] Durupasaṅkamāti duppayirupāsiyā. Ahaṃ sarāgo sadoso samoho.
Satthā vītarāgo vītadoso vītamoho, tasmā duppayirupāsiyā tathāgatā mādisena.
Jhāyīti lakkhaṇūpanijjhānena ca ārammaṇūpanijjhānena ca jhāyī. Tasmiṃyeva jhāne
ratāti jhānaratā. Tadanantaraṃ 1- paṭisallīnāti tadanantaraṃ paṭisallīnā sampati
paṭisallīnā vā. Tasmā na kevalaṃ jhāyī jhānaratāti durupasaṅkamā, idānimeva
paṭisallīnātipi durupasaṅkamā. Pasādeyyāsīti ārādheyyāsi, okāsaṃ me kāretvāva
dadeyyāsīti vadati. Veḷuvapaṇḍuvīṇaṃ ādāyāti nanu pubbe ca ādinnāti. Āma
ādinnā, maggagamanavasena pana aṃsakūṭe laggitā, idāni  naṃ vāmahatthe ṭhapetvā
vādanasajjaṃ katvā ādiyi. Tena vuttaṃ "ādāyā"ti.
@Footnote: 1 cha.Ma., i. tadantaraṃ.
                        Pañcasikhagītagāthāvaṇṇanā
      [348] Assāvesīti sāvesi. Buddhūpasañhitāti budadhaṃ ārabbha buddhaṃ
nissayaṃ katvā pavattāti attho. Sesapadesupi eseva nayo.
      Vande te pitaraṃ bhadde timbaruṃ suriyavacchaseti ettha suriyavacchasāti
suriyasamānasarīRā. Tassā kira devadhītāya pādante 1- rasmi uṭṭhahitvā kesantaṃ
ārohati, tasmā bālasuriyamaṇḍalasadisā khāyati, iti naṃ "suriyavacchasā"ti sañjānanti.
Taṃ sandhāyāha "bhadde suriyavacchase "tava pitaraṃ timbaruṃ gandhabbadevarājānaṃ
vandāmī"ti. Yena jātāsi kalyāṇīti yena kāraṇabhūtena yaṃ timbarudevarājānaṃ
nissāya tvaṃ jātā kalyāṇī sabbaṅgasobhanī. 2- Ānandajananī mamāti
mayhaṃ pītisomanassavaḍḍhanī.
      Vātova sedataṃ kantoti yathā sañjātasedānaṃ sedaharaṇatthaṃ vāto
iṭṭho hoti kanto manāpo, evanti attho. Pānīyaṃva pipāsatoti 3- pātumicchantassa
pipāsato pipāsābhibhūtassa. Aṅgiraṃsīti aṅgirasmiyo assāti aṅgiraṃsī, 4-
tameva ārabbha ālapanto vadati. Dhammo arahataṃ ivāti 5- arahantānaṃ
navalokuttaradhammo viya.
      Jighacchatoti bhuñjitukāmassa khuddābhibhūtassa. Jalantamiva vārināti yathā
koci jalantaṃ jātavedaṃ udakakumbhena nibbāpeyya, evaṃ tava kāraṇā uppannaṃ
mama rāgapariḷāhaṃ nibbāpehīti vadati.
      Yuttaṃ kiñjakkhareṇunāti padumakesarareṇunā yuttaṃ. Nāgo ghammābhitattovāti
ghammābhitattahatthī viya. Ogāhe te thanūdaranti yathā so nāgo pokkharaṇiṃ
ogāhitvā pivitvā aggasoṇḍamattaṃ paññāyamānaṃ katvā nimuggo sukhasātaṃ
vindati, evaṃ kadā nu kho te thanūdaraṃ thanavemajjhaṃ ca udarañca otaritvā
ahaṃ sukhasātaṃ paṭilabhissāmīti vadati.
@Footnote: 1 cha.Ma. pādantato  2 cha.Ma. sabbaṅgasobhanā.,i. sabbaṅgasobhane.
@3 i. pipāsinoti  4 i. aṅgirāsī, Ma. aṅgirasmī  5 cha.Ma. dhammo arahatāmivā
              Accaṅkusova nāgo ca 1-      jitaṃ me tuttatomaraṃ
              kāraṇaṃ nappajānāmi           sammatto   lakkhaṇūruyāti
      ettha tuttaṃ vuccati kaṇṇamūle vijjhanaayakaṇṭako. Tomaranti pādādīsu
vijjhanadaṇḍatomaraṃ. Aṅkusoti matthake vijjhanakakuṭilakaṇṭako. Yo ca nāgo
pabhinnamatto accaṅkuso hoti aṅkusaṃ atīto, aṅkusena vijjhiyamānopi vasaṃ na
gacchati, so ca 2- "jitaṃ mayā tuttatomaraṃ, yohaṃ aṅkusassāpi vasaṃ na gacchāmī"ti
madadappena 3- kiñci kāraṇaṃ na bujjhati. Yathā so accaṅkuso nāgo "jitaṃ me
tuttatomaran"ti kiñci kāraṇaṃ nappajānāti, evaṃ ahaṃpi lakkhaṇasampannaūrutāya
lakkhaṇūruyā sammatto matto pamatto ummatto viya kiñci kāraṇaṃ nappajānāmīti
vadati. Athavā accaṅkusova nāgo ahaṃpi samamatto lakkhaṇūruyā kiñci tato
virāgakāraṇaṃ nappajānāmi. Kasmā? yasmā tena nāgena viya jitaṃ me tuttatomaraṃ,
na kassaci vadato vacanaṃ ādiyāmi.
      Tayi gadhitacittosmīti 4- bhadde lakkhaṇūruyā tayi paṭibaddhacittosmi.
Gadhitacittoti vā gedhaṃ ajjhupekkhacitto. Cittaṃ vipariṇāmitanti pakatiṃ jahitvā
ṭhitaṃ. Paṭiggantuṃ na sakkomīti nivattituṃ na sakkomi. Vaṅkaghasotva 5- ambujoti
balisaṃ gilitvā ṭhitamaccho viya. "ghaso"tipi pāṭho, ayamevattho.
      Vāmūrūti vāmākārena saṇṭhitaūru, kaddalikkhandhasadisaūrūti vā attho.
Sajāti āliṅga. Mandalocaneti itthiyo na tikhiṇaṃ nijjhāyanti mandaṃ ālocenti
olokenti, tasmā "mandalocanā"ti vuccati. Palissajāti sabbato bhāgena
āliṅga. Etaṃ me abhipatthitanti 6- etaṃ mayā abhiṇhaṃ patthitaṃ.
      Appako vata me santoti pakatiyāva mando samāno. Vellitakesiyāti
kesā muñcitvā piṭṭhiyaṃ visaṭṭhakāle sappo viya vellantā gacchantā assāti
vellitakesī, tassā vellitakesiyā. Anekabhāvo 7- samuppādīti anekavidho
jāto. Anekabhāgotipi pāṭho. Arahanteva dakkhiṇāti arahantamhi dinnadānaṃ viya
nānappakārato pabhinno.
@Footnote: 1 cha.Ma.,i. nāgo va   2 cha.Ma.,i. casaddo na dissati   3 Ma.,i. madadabbena
@4 cha.Ma. gedhitacittosmīti, i. gathitacittostīmi  5 ka. vaṅkaghassova
@6 ka. abhipaṭṭhitanti      7 i. anekabhāgo
      Yaṃ me atthi kataṃ puññanti yaṃ mayā kataṃ puñañaṃ atthi. Arahantesu
tādisūti tādilakkhaṇappattesu arahantesu. Tayā saddhiṃ vipaccatanti sababaṃ tayā
saddhimeva vipākaṃ detu.
      Ekodīti ekībhāvaṃ gato. Nipako satoti nepakkaṃ vuccati paññā,
tāya samannāgatoti nipako, satiyā samannāgatattā sato. Amataṃ muni jigiṃsānoti 1-
yathā so buddhamuni amataṃ nibbānaṃ jigiṃsati pariyesati, evantaṃ ahaṃ suriyavacchase
jigiṃsāmi pariyesāmi. Yathā vā so amataṃ jigiṃsamāno esanto gavesanto vicarati,
evāhantaṃ esanto gavesanto vicarāmīti attho.
      Yathāpi muni nandeyya patvā sambodhimuttamanti yathā buddhamuni
bodhipallaṅke nisinno sabbaññutañāṇaṃ patvā nandeyya tuseyya. 2- Evaṃ
nandeyyanti evameva ahaṃpi tayā missibhāvaṃ gato nandeyyaṃ, pītisomanassajāto
bhaveyyanti vadati.
      Tāhaṃ bhadde vareyyāheti aheti āmantanaṃ, ahe bhadde suriyavacchase
sakkena devānamindena "kiṃ dvīsu devalokesu devarajjaṃ gaṇhasi suriyavacchasan"ti
evaṃ vare dinne devarajjaṃ pahāya "suriyavacchasaṃ gaṇhāmī"ti evaṃ taṃ ahaṃ
vareyyaṃ iccheyyaṃ gaṇheyyanti attho.
      Sālaṃva na ciraṃ phullanti tava pitu nagaradvāre na ciraṃ pupphito
sālo atthi, so ativiya manoharo, taṃ na ciraṃ phullasālaṃ viya. Pitaraṃ te sumedhaseti
ativiya sassirikaṃ tava pitaraṃ vandamāno namassāmi namo karomi. Yassāsetādisī
pajāti yassa asi etādisī dhītā.
      [349] Saṃsandatīti kasmā gītasaddassa ceva vīṇāsaddassa ca vaṇṇaṃ
kathesi, kiṃ bhagavato tattha sārāgo atthīti, natthi. Chaḷaṅgupekkhāya upekkhako
bhagavā etādisesu ṭhānesu, kevalaṃ iṭṭhāniṭṭhaṃ jānāti, na tattha rajjati.
Vuttampi cetaṃ "saṃvijjati kho āvuso bhagavato cakkhu, passati bhagavā cakkhunā
@Footnote: 1 cha.Ma. jigīsānoti     2 cha.Ma. toseyya, i. dasseyya
Rūpaṃ, chandarāgo bhagavato natthi, suvimuttacitto bhagavā. Saṃvijjati kho āvuso
bhagavato sotan"ti 1- ādi. Sace pana vaṇṇaṃ na katheyyaṃ, 2- pañcasikho "okāso
me kato"ti na jāneyya, atha sakko "bhagavatā pañcasikhassa okāso na kato"ti
devatā gahetvā tato paṭinivatteyya, tato mahājāniko bhaveyya. Vaṇṇe pana
kathite "tato bhagavatā pañcasikhassa okāso kato"ti devatāhi saddhiṃ upasaṅkamitvā
pañhaṃ pucchitvā visajjanāvasāne asītisahassāhi devatāhi saddhiṃ sotāpattiphale
patiṭṭhahissatīti ñatvā vaṇṇaṃ kathesi.
      Tattha kadā saṃyuḷhāti kadā ganthitā paṇḍitā. Tena kho panāhaṃ bhante
samayenāti tena samayena tasmiṃ tumhākaṃ sambodhippattito aṭṭhame sattāhe.
Bhaddā nāma suriyavacchasāti nāmato bhaddā sarīrasampattiyā suriyavacchasā. Bhaginīti
vohāravacanametaṃ, devadhītāti attho. Parakāminīti paraṃ kāmeti abhikaṅkhati.
      Upanaccantiyāti naccamānāya. Sā kira ekasmiṃ samaye cātummahārājikadevehi
saddhiṃ sakkassa devarājassa naccadassanatthāya gatā, tasmiṃ ca khaṇe sakko tathāgatassa
aṭṭha yathābhucce vaṇṇe payirudāhāsi. Evaṃ tasmiṃ divase gantvā naccantī assosi.
                          Sakkūpasaṅkamavaṇṇanā
      [350] Paṭisammodatīti "saṃsandati kho te"ti ādīni vadanto bhagavā
sammodati, pañcasikho paṭisammodati, gāthā ca bhāsanto pañcasikho sammodati,
bhagavā paṭisammodati. Āmantesīti jānāpesi. Tassa kirevaṃ ahosi "ayaṃ pañcasikho
mayā mama kammena pesito attano kammaṃ karoti, evarūpassa satthu santike
ṭhatvā kāmaguṇūpasañhitaṃ ananucchavikaṃ kathaṃ katheti, nāṭakā 3- ca nāma nillajjā
honti, kathento vippakāraṃpi dasseyya, handa naṃ mama kammaṃ jānāpessāmī"ti 4-
cintetvā āmantesi.
@Footnote: 1 saṃ. saḷā. 18/298/205 koṭṭhikasutta (sayā)      2 cha.Ma. katheyya
@3 cha.Ma., i. naṭā.       4 cha.Ma., jānāpemī"ti
      [351] Evañca pana tathāgatāti dhammasaṅgāhakattherehi ṭhapitaṃ padaṃ. 1-
Abhivadantīti abhivādanasampaṭicchanena vaḍḍhitavacanena vadanti. Abhivaditoti
vaḍḍhitavacanena vutto.
      Uruddhā 2- samapādīti mahantā vivaṭā ahosi, andhakāro guhāyaṃ
antaradhāyi. Āloko udapādīti yo pakatiyā guhāya andhakāro, so antarahito,
āloko jāto. Sabbametaṃ dhammasaṅgāhakānaṃ vacanaṃ.
      [352] Cirapaṭikāhaṃ bhanteti cirato ahaṃ, cirato paṭṭhāyāhaṃ dassanakāmoti
attho. Kehici 3- kiccakaraṇīyehīti devānaṃ dhītā ca puttā ca aṅke nibbattanti,
pādaparicārikāyo itthiyo sayane nibbattanti, tāsaṃ maṇḍanapasādhanakārikā devatā
sayanaṃ parivāretvā nibbattanti, veyyāvaccakarā antovimāne nibbattanti,
etesaṃ atthāya aṭṭakaraṇaṃ nāma natthi. Ye pana sīmantare nibbattanti, te
"tava santakā, mama santakā"ti vinicchituṃ 4- asakkontā aṭṭaṃ karonti, sakkaṃ
devarājānaṃ  pucchanti. So "yassa vimānaṃ āsannataraṃ, tassa santakā"ti vadati.
Sace dvepi samaṭṭhāne honti, "yassa vimānaṃ olokento 5- ṭhito, tassa
santako"ti 5- vadati. Sace ekaṃpi na oloketi, taṃ ubhinnaṃ kalahupacchedanatthaṃ
attano santakaṃ karoti. Kīḷādīnipi kiccāni karaṇīyāneva. Evarūpāni tāni
karaṇīyāni sandhāya "kehici kiccakaraṇīyehī"ti āha.
      Salaḷāgāraketi salaḷamayāya gandhakuṭiyaṃ. Aññatarena samādhināti tadā
kira bhagavā sakkasseva aparipākagataṃ ñāṇaṃ viditvā okāsaṃ akāretukāmo
phalasamāpattivihārena nisīdi. Taṃ esa ajānanto "aññatarena samādhinā"ti āha.
Bhujagī nāmāti bhujagīti 6- tassā nāmaṃ. Paricārikāti pādaparicārikā devadhītā. Sā
kira dve phalāni pattā, tenassā devaloke abhiratiyeva natthi, niccaṃ bhagavato
upaṭṭhānaṃ sā āgantvā añjaliṃ sirasi ṭhapetvā bhagavantaṃ namassamānā tiṭṭhati.
@Footnote: 1 cha.Ma. ṭhapitavacanaṃ  2 cha.Ma. uruddā., Sī.,i. urundā    3 cha.Ma. kehici kehici
@4 cha.Ma. nicchetuṃ  5-5 cha.Ma. olokentī ṭhitā, tassa santakā"ti
@6 cha.Ma. bhūjati ca, Sī.,A. bhuñjati ca
Cakkanemisaddena 1- tamhā samādhimhā vuṭṭhitoti "samāpanno saddaṃ suṇī"ti 2- no
vata re vattabbe, nanu bhagavā sakkassa devānamindassa "apicāhaṃ āyasmato
cakkanemisaddena tamhā samādhimhā vuṭṭhito"ti. Bhaṇatīti. Tiṭṭhatu nemisaddo,
samāpanno nāma antosamāpattiyaṃ kaṇṇamūle dhamamānassa saṅkhayugalassāpi
asanīpātassāpi saddaṃ na suṇāti. Bhagavā pana "ettakaṃ kālaṃ sakkassa okāsaṃ
na karissāmī"ti paricchinditvā kālavasena phalasamāpattiṃ samāpanno. Sakko
"nadāni me satthā okāsaṃ karotī"ti gandhakuṭiṃ padakkhiṇaṃ katvā rathaṃ nivattetvā
devalokābhimukhaṃ pesesi. Gandhakuṭipariveṇaṃ rathasaddena samohitaṃ pañcaṅgikatūriyaṃ viya
ahosi. Bhagavato yathāparicchinnakālavasena samāpattito vuṭṭhitassa rathasaddeneva
paṭhamāvajjanaṃ uppajji, tasmā evamāha.
                          Gopakavatthuvaṇṇanā
      [353] Sīlesu paripūrīkārinīti 3- pañcasu sīlesu paripūrīkārinī.
Itthīcittaṃ 4- virājetvāti itthittaṃ nāma alaṃ, na hi itthitte ṭhatvā
cakkavattisiriṃ, na sakkamārabrahmasiriyo paccanubhavituṃ, na paccekabodhiṃ, na sammāsambodhiṃ
adhigantuṃ 5- sakkāti evaṃ itthittaṃ virājeti nāma. Mahantamidaṃ purisattaṃ nāma
seṭṭhaṃ uttamaṃ, ettha ṭhatvā sakkā etā sampattiyo sampāpuṇitunti evaṃ pana
purisattaṃ bhāveti nāma. Sāpi evamakāsi. Tena vuttaṃ "atthīcittaṃ 6- virājetvā
purisacittaṃ 6- bhāvetvā"ti hīnaṃ gandhabbakāyanti hīnaṃ lāmakaṃ gandhabbanikāyaṃ. Kasmā
pana te parisuddhasīlāpi tattha uppannāti? pubbe nikantiyā. Pubbepi kira nesaṃ
etadeva vasitaṭṭhānaṃ, tasmā nikkantivasena tattha uppannā. Upaṭṭhānanti
upaṭṭhānasālaṃ. Pāricariyanti paricaraṇabhāvaṃ. Gītavāditehi amhe paricarissāmāti
āgacchanti.
@Footnote: cha.Ma.,Sī. nemisaddena   2 cha.Ma. suṇāti   3 cha.Ma., i. paripūrakārinīti evamuparipi
@4 cha.Ma. itthittaṃ, i. itthattaṃ evamuparipi   5 cha.Ma. gantuṃ
@6-6 cha.Ma.,Sī. itthittaṃ...purisattaṃ
      Paṭicodesīti sāresi. So kira te disvā "ime devaputtā itiviya
vaṇṇavanto, 1- kiṃ nu kho kammaṃ katvā āgatā"ti āvajjento "bhikkhū ahesun"ti
addasa. Tato "bhikkhū hontu, sīlesu paripūrīkārino"ti upadhārento "paripūrī-
kārino"ti addasa. "paripūrīkārino hontu, añño guṇo atthi natthī"ti upādhārento
"jhānalābhino"ti addasa. "jhānalābhino hontu, kuhiṃ vāsikā"ti upadhārento
"mayhaṃva kulūpakā"ti addasa. Parisuddhasīlā nāma chasu devalokesu yatthicchanti,
tattha nibbattanti. Ime ca uparidevaloke  na nibbattā. Jhānalābhino nāma
brahmaloke nibbattanti, ime ca brahmaloke na nibbattā. Ahaṃ pana etesaṃ
ovāde ṭhatvā devalokassāmikassa sakkassa devānamindassa pallaṅke putto
hutvā nibbatto, ime hīne gandhabbakāye nibbattā. Aṭṭhivedhapuggalā nāmete
vaṭṭetvā vaṭṭetvā gāḷhaṃ vijjitabbāti 2- cintetvā kutomukhā nāmāti ādīhi
vacanehi paṭicodesi.
      Tattha kutomukhāti bhagavati abhimukhe dhammaṃ desente tumhe kutomukhā
kiṃ aññāvihitā itocitoca olokayamānā udāhu niddāyamānā. Duddiṭṭharūpanti
duddiṭṭhasabhāvaṃ daṭṭhuṃ ayuttaṃ. Sahadhammiketi ekassa satthu sāsane samāciṇṇadhamme
katapuññe. Tesaṃ bhanteti tesaṃ gopakena devaputtena evaṃ vatvā puna "aho
tumhe nillajjā ahirikā"ti ādīhi vacanehi paṭicoditānaṃ dve devā diṭṭheva
dhamme satiṃ paṭilabhiṃsu.
      Kāyaṃ brahmapurohitanti te kira cintayiṃsu "naṭehi nāma naccantehi
gāyantehi vādentehi āgantvā dāyo nāma labhitabbo assa, ayaṃ pana
amhākaṃ diṭṭhakālato paṭṭhāya pakkhittaloṇaṃ uddhanaṃ viya taṭataṭāyatveva 3- kinnukho
idan"ti atha 4- āvajjentā attano samaṇabhāvaṃ parisuddhasīlataṃ jhānalābhitaṃ
tasseva kulūpakabhāvañca disvā "parisuddhasīlā nāma chasu devalokesu yathārucite
ṭhāne nibbattanti, jhānalābhino brahmaloke. Mayaṃ uparidevalokepi brahmalokepi
@Footnote: 1 cha.Ma., i. virocenti ativaṇṇavanto.       2 cha.Ma. vijjhitabbā
@3 cha.Ma. taṭataṭāyateva           4 cha.Ma., i. athasaddo na dissati
Nibbattituṃ nāsakkhimhā. 1- Amhākaṃ ovāde ṭhatvā ayaṃ itthikā upari nibbattā,
mayaṃ bhikkhū samānā bhagavati brahmacariyaṃ caritvā hīne gandhabbakāye nibbattā.
Tena no ayaṃ evaṃ niggaṇhātī"ti ñatvā tassa kathaṃ suṇantāyeva tesu dve
janā paṭhamajjhānasatiṃ paṭilabhitvā jhānaṃ pādakaṃ katvā saṅkhāre sammasantā
anāgāmiphaleyeva patiṭṭhahiṃsu. Atha nesaṃ paritto kāmāvacarattabhāvo dhāretuṃ nāsakkhi.
Tasmā tāvadeva cavitvā brahmapurohitesu nibbattā. So ca nesaṃ kāyo tattha
ṭhitānaṃyeva nibbatto. Tena vuttaṃ "tesaṃ bhante gopakena devaputtena paṭicoditānaṃ
dve devā diṭṭheyeva dhamme satiṃ paṭilabhiṃsu kāyaṃ brahmapurohitan"ti.
      Tattha diṭṭhave dhammeti tasmiṃyeva attabhāve jhānasatiṃ paṭilabhiṃsu.
Tattheva ṭhatvā cutā pana kāyaṃ brahmapurohitaṃ brahmapurohitasarīraṃ paṭilabhiṃsūti
evamettha attho daṭṭhabbo. Eko pana devoti eko devaputto nikkantiṃ
bhindituṃ asakkonto kāme ajjhāvasi, tattheva āvāsiko nivāsiko āhosi.
      [354] Saṃghañcupaṭṭhāsinti saṃghañca upaṭṭhāsiṃ. Sudhammatāyāti dhammassa
sundarabhāvena. Tidivūpapannoti tidive tidasapure uppanno. Gandhabbakāyūpagate
vasīneti gandhabbakāyaṃ āvāsike hutvā upagate. Ye ca mayaṃ pubbe manussabhutāti
ye pubbe manussabhūtā mayaṃ annena pānena upaṭṭhahimhāti iminā saddhiṃ
yojetvā attho veditabbo.
      Pādūpasaṅgayhāti pāde upasaṅgayha pādadhovanapādamakkhanānuppadānena
pūjetvā ceva vanditvā ca. Sake nivesaneti attano ghare. Imassāpi padassa
upaṭṭhahimhāti imināva sambandho.
      Paccattaṃ veditabboti attanāva veditabbo. Ariyānaṃ 2- subhāsitānīti
tumhehi vucmānāni buddhānaṃ bhagavantānaṃ subhāsitāni. Tumhe pana seṭṭhamupāsamānāti
uttamaṃ buddhaṃ bhagavantaṃ upāsamānā anuttareti 3- buddhasāsane vā. Brahmacariyanti
seṭṭhacariyaṃ. Bhavatūpapattīti bhavantānaṃ upapatti. Agāre 4- vasato
@Footnote: 1 cha.Ma.,i. nāsakkhimha  2 cha.Ma.,i. ariyāna  3 cha.Ma.,i. anuttare  4 i. agārā
Mayhanti gharamajjhe vasantassa mayhaṃ. Svājjāti so ajja. Gotamasāvakenāti
idha gopako gotamasāvakoti vutto. Sameccāti samāgantvā. Handa vigāyāma
viyāyamāmāti 1- handa uyyāmāma byāyamāma. Mā no mayaṃ parapessā ahumhāti
noti nipātamattaṃ, mā mayaṃ parassa pesanakārakāva ahumhāti attho. Gotamasāsanānīti
idha pakatiyā paṭiladdhaṃ 2- paṭhamajjhānameva gotamasāsanānīti vuttaṃ, taṃ anussaraṃ
anussaritvāti attho. Cittāni virājayitvāti 3- pañcakāmaguṇikacittāni
virājayitvā. Kāmesu ādīnavanti vikkhambhanavasena paṭhamajjhānena kāmesu ādīnavaṃ
addasaṃsu, samucchedavasena tatiyamaggena. Te 4- kāmasaññojanabandhanānīti kāmasaññojanāni
ca kāmabandhanāni ca. Pāpimato 5- yogānīti pāpimato mārassa yogabhūtāni,
bandhanabhūtānīti attho. Duraccayānīti duratikkamāni nāgova santāni 6- guṇāni
chetvāti kāmasaññojanabandhanāni chinditvāva deve tāvatiṃse atikkamiṃsu. Saindā
devā sapajāpatikāti indaṃ jeṭṭhakaṃ katvā upaviṭṭhā saindā pajāpatidevarājānaṃ
jeṭṭhakaṃ katvā upaviṭṭhā sapajāpatikā. Sabhāyupaviṭṭhāti sabhāyaṃ upaviṭṭhā, nisinnāti
attho. Vīrāti sūRā. Virāgāti vītarāgā. Virajaṃ karontāti virajaṃ anāgāmimaggaṃ
karontā uppādentā.
      Saṃvegajātassāti jātasaṃvegassa sakkassa. Kāmābhibhūti duvidhānaṃpi
kāmānaṃ abhibhū. Satiyā vihīnāti jhānasativirahitā. Tiṇṇaṃ tesanti tesu tīsu janesu.
Āvasinettha 7- ekoti tattha hīne kāye ekoyeva āvāsiko jāto.
Sambodhipathānusārinoti anāgāmimaggānusārino. Devepi hīḷentīti dvepi devaloke
hīḷentā adho karontā upacārappanāsamādhīhi samāhitattā attano pādapaṃsuṃ devatānaṃ
matthake okīrantā ākāse uppatitvā gatāti. Etādisī dhammapakāsanetthāti
ettha sāsane evarūpā dhammappakāsanā, yāya 8- sāvakā etehi guṇehi
samannāgatā honti. Na tattha kiṃ kaṅkhati koci sāvakoti kiṃ tattha tesu sāvakesu
koci ekasāvakopi buddhādīsu vā cātuddisabhāve vā na kaṅkhati  "sabbadisāsu
@Footnote: 1 cha.Ma. viyāyāma byāyāma     2 cha.Ma. paṭividdhaṃ      3 ka. virājetvāti
@4 cha.Ma., i. ayaṃpāṭho na dissati      5 cha.Ma., i. pāpimayogānīti
@6 cha.Ma. sannāni, Sī., i. sandānaguṇāni     7 i. avasīnettha    8 Ma. yassa
Asajjamāno agayhamāno viharatī"ti. Idāni bhagavato vaṇṇaṃ vaṇṇento "nittiṇṇaoghaṃ
vicikicchachinnaṃ, buddhaṃ namassāmi jinaṃ janindan"ti āha.
      Tattha vicikicchachinnanti chinnavicikicchaṃ. Janindanati sabbalokuttamaṃ. Yaṃ te
dhammanti yaṃ tava dhammaṃ. Ajjhagamaṃsu 1- teti te devaputtā adhigatā. Kāyaṃ
brahmapurohitanti amhākaṃ passantānaññeva brahmapurohitasarīraṃ. Idaṃ vuttaṃ
hoti:-  yaṃ tava dhammaṃ jānitvā tesaṃ tiṇṇaṃ janānaṃ te dve visesagū amhākaṃ
passantānaṃyeva kāyaṃ brahmapurohitaṃ adhigantvā maggaphalavisesaṃ ajjhagamaṃsu, mayaṃpi
tassa dhammassa pattiyā āgatamhā 2- mārisāti. Āgatamhāti 3- sampattamhā.
Katāvakāsā bhagavatā pañhaṃ pucchemu mārisāti sace no bhagavā okāsaṃ karoti,
atha bhagavatā katāvakāsā hutvā pañhaṃ mārisa puccheyyāmāti attho.
                         Maghamāṇavavatthuvaṇṇanā
      [355] Dīgharattaṃ visuddho kho ayaṃ yakkhoti cirakālato pabhūti visuddho
suvisuddho. 4- Kīvacirakālato? anuppanne buddhe magadharaṭṭhe macalagāmake
maghamāṇavakālato 5- paṭṭhāya. Tadā kiresa ekadivase 6- kālassevuṭṭhāya gāmamajjhe
manussānaṃ gāmakammakaraṇaṭṭhānaṃ gantvā attano ṭhitaṭṭhānaṃ  pādanteneva paṃsukacavaraṃ
apanetvā ramaṇīyaṃ akāsi, añño āgantvā tattha aṭṭhāsi. So tāvatakeneva satiṃ
paṭilabhitvā majjhe gāmassa khalamaṇḍalamattaṃ ṭhānaṃ sodhetvā vālukaṃ okīritvā dārūni
āharitvā sītakāle aggiṃ karoti, daharā ca mahallakā ca āgantvā tattha nisīdanti.
      Athassa ekadivasaṃ etadahosi "mayaṃ nagaraṃ gantvā rājarājamahāmattādayo
passāma, imesupi candimasuriyesu `cando nāma devaputto suriyo nāma devaputto'ti
vadanti, kiṃ nu kho katvā ete etā sampattiyo adhigatā"ti. Tato "na aññaṃ
kiñci, puññakammameva katvā"ti cintetvā "mayāpi evaṃvidhasampattidāyakaṃ
puññakammameva kattabban"ti cintesi. So kālassevuṭṭhāya yāguṃ
@Footnote: 1 cha.Ma. ajjhagaṃsu   2 cha.Ma.,i. āgatamhāsi   3 cha.Ma. āgatamhase, i. āgatamhāsi.
@4 cha.Ma.,i. ayaṃ pāṭho na dissati   5 ka. māghamāṇavakālato   6 cha.Ma.,i. ekadivasaṃ
Pivitvā vāsīpharasukuddālamusalahattho catumahāpathaṃ gantvā musalena pāsāṇe
uccāletvā pavatteti, yānānaṃ akkhapaṭighātarukkhe harati, visamaṃ samaṃ karoti,
catumahāpathe sālaṃ karoti, pokkharaṇiṃ khaṇati, setuṃ bandhati, evaṃ divasaṃ kammaṃ
katvā atthaṅgate suriye gharaṃ eti.
      Taṃ añño pucchi "bho magha 1- tvaṃ pātova nikkhamitvā sāyaṃ araññato
esi, kiṃ kammaṃ karosī"ti. Puññakammaṃ karomi, saggagāmimaggaṃ sodhemīti. Kimidaṃ
bho puññaṃ nāmāti. Kiṃ 2- tvaṃ na jānāsīti. Āma na jānāmīti. Nagaraṃ gatakāle
diṭṭhapubbā te rājarājamahāmattādayoti. Āma diṭṭhapubbāti. Puññakammaṃ
katvā tehi taṃ ṭhānaṃ laddhaṃ, ahaṃpi evaṃvidhasampattidāyakaṃ kammaṃ karomi. "cando
nāma devaputto suriyo nāma devaputto"ti sutapubbaṃ tayāti. Āma sutapubbanti.
Etassa saggassa gamanamaggaṃ ahaṃ sodhemīti, idaṃ pana puññakammaṃ kiṃ taveva
vaṭṭati, 3- aññassāpi vaṭṭatīti. Na kassa cetaṃ vāritanti. Yadi evaṃ sve
araññaṃ gamanakāle mayhaṃpi saddaṃ dehīti. Punadivase taṃ gahetvā gato, evaṃ
tasmiṃ gāme tettiṃsa manussā taruṇavayā sabbe tasseva anuvattakā ahesuṃ. Te
ekacchandā hutvā puññakammāni karontā vicaranti. Yaṃ disaṃ gacchanti maggaṃ
samaṃ karontā ekadivaseyeva 4- karonti, pokkharaṇiṃ khaṇantā sālaṃ karontā setuṃ
bandhantā ekadivaseyeva niṭṭhāpenti.
      Atha nesaṃ gāmabhojako cintesi "ahaṃ pubbe etesu suraṃ pivantesu
pāṇaghātādīni karontesu ca katikahāpanādivasena 5- ceva daṇḍabalivasena ca dhanaṃ
labhāmi, idāni etesaṃ puññakaraṇato paṭṭhāya ettako āyo natthi, handa
ne rājakule paribhindāmī"ti rājānaṃ upasaṅkamitvā core mahārāja passāmīti.
Kuhiṃ tātāti. Mayhaṃ gāmeti. Kiṃ corā nāma tātāti. Rājāparājikā devāti.
Kiṃjātikāti. Gahapatijātikā devāti. Gahapatikā kiṃ karissantīti, 6- tayā jānamānena
kasmā mayhaṃ na kathitanti. Bhayena mahārāja na kathemi, idāni mā mayhaṃ dosaṃ
@Footnote: 1 ka. māgha evamuparipi  2 cha.Ma.,i. ayaṃsaddo na dissati  3 cha.Ma.,i. aññassa na
@  vaṭṭatīti 4 cha.Ma.,i. ekadivaseneva  5 cha.Ma.,i. kahāpanādivasena
@6 cha.Ma., i. karissanti.
Kareyyāthāti. Atha rājā "ayaṃ mayhaṃ mahāravaṃ ravatī"ti saddahitvā "tenahi gaccha
tvameva ne ānehī"ti balaṃ datvā pesesi. So gantvā divasaṃ araññe kammaṃ
katvā sāyamāsaṃ bhuñjitvā gāmamajjhe nisīditvā "sve kiṃ kammaṃ karissāma, kiṃ
maggaṃ samaṃ karoma, pokkharaṇiṃ khaṇāma, setuṃ bandhāmā"ti mantayamāneyeva te
parivāretvā "mā phandittha, rañño āṇā"ti bandhitvā pāyāsi.
      Atha kho nesaṃ itthiyo "sāmikā kira vo  `rājāparājikā corā'ti
bandhitvā nīyantī"ti sutvā "aticirena kūṭā ete `puññakammaṃ karomā'ti
divase divase araññameva 1- gacchanti, sabbakammantā parihīnā, gehe na kiñci
vaḍḍhati, suṭṭhu bandhā suṭṭhu gahitā"ti vadiṃsu. Gāmabhojakopi te netvā rañño
dassesi. Rājā anupaparikkhitvāyeva "hatthinā maddāpethā"ti āha. Tesu
nīyamānesu magho itare āha "bho sakkhissatha mama vacanaṃ kātun"ti. Tava vacanaṃ
karontāyevamhā imaṃ bhayaṃ pattā evaṃ santepi tava vacanaṃ karoma, bhaṇa bho kiṃ
karomāti. Etha 2- bho vaṭṭe carantānaṃ nāma nibandhaṃ etaṃ, kiṃ pana tumhe
corāti. Na coramhāti. Imassa lokassa saccakiriyā nāma avassayo, tasmā
sabbepi "yadi amhe corā hatthī maddatu, atha na corā mā maddatū"ti saccakiriyaṃ
karothāti. Te tathā akaṃsu. Hatthī upagantuṃpi na sakkoti, viravanto palāyati,
hatthiṃ tuttatomaraṅkusehi koṭṭentāpi upanetuṃ na sakkonti. "hatthiṃ upanetuṃ na
sakkomā"ti rañño ārocesuṃ. Tenahi tesaṃ upari kaṭena paṭicchādetvā
maddāpethāti. Upari kaṭe dinne dviguṇaravaṃ 3- viravanto palāyati.
      Rājā sutvā pesuññakārakaṃ pakkosāpetvā āha "tāta hatthī maddituṃ na
icchatī"ti. Āma deva jeṭṭhakamāṇavo mantaṃ jānāti, mantassevesa ānubhāvoti.
Rājā taṃ pakkosāpetvā "manto kira te atthī"ti pucchi. Natthi deva mayhaṃ
manto, saccakiriyaṃ pana mayaṃ karimhā "yadi amhe rañño corā maddatu, atha
na corā mā maddatū"ti. Saccakiriyāya no esa ānubhāvoti. Kiṃ pana tāta
@Footnote: 1 cha.Ma., i. araññeva           2 cha.Ma., i. ettha         3 cha.Ma., i. diguṇaravaṃ
Tumhe kammaṃ karothāti. Amhe visamaṃ maggaṃ samaṃ karoma, catumahāpathe sālaṃ
karoma, pokkharaṇiṃ khaṇāma, setuṃ bandhāma, evarūpāni puññakammāni karontā
vicarāma 1- devāti.
      Ayaṃ tumhe kimatthaṃ pisuṇesīti. Amhākaṃ pamattakāle idañcidañca
labhati appamattakāle taṃ natthi, etena kāraṇenāti. Tāta ayaṃ hatthī nāma
tiracchāno, sopi tumhākaṃ guṇaṃ jānāti. Ahaṃ manusso hutvāpi na jānāmi,
tumhākaṃ vasanagāmaṃ tumhākaṃyeva puna aharaṇīyaṃ brahmadeyyaṃ katvā demi, ayaṃpi
hatthī tumhākaṃyeva hoti, pesuññakārakopi tumhākaṃyeva dāso hotu, ito
paṭṭhāya mayhaṃpi puññaṃ 2- karothāti dhanaṃ datvā visajjesi. Te dhanaṃ gahetvā
vārena vārena hatthiṃ āruyha gacchantā mantayanti "bho puññakammaṃ nāma
anāgatabhavatthāya karaṇīyaṃ, 3- taṃ amhākaṃ pana antoudake pupphitaṃ nīluppalaṃ viya
imasmiṃyeva attabhāve vipākaṃ deti. Idāni atirekaṃ puññaṃ karissāmā"ti. Kiṃ
karomāti. Catumahāpathe thāvaraṃ katvā mahājanassa vissamanasālaṃ karomāti. 4- Itthīhi
pana saddhiṃ apattikaṃ katvā karissāma, amhesu hi "corā"ti gahetvā nīyamānesu
itthīsu 5- ekāpi cintāmattakaṃpi akatvā "subandhā 6- sugahitā"ti uṭṭhahi, 7-
tasmā tāsaṃ pattiṃ na dassāmāti. Te attano gehāni gantvā hatthino
tettiṃsapiṇḍabhattaṃ 8- denti, tettiṃsatiṇamuṭṭhiyo ārahanti, taṃ sabbaṃ hatthissa
kucchipūraṃ jātaṃ. Te araññaṃ pavisitvā rukkhe chindanti, chinnaṃ chinnaṃ hatthī
ākaḍḍhitvā sakaṭapathe ṭhapesi, 9- te rukkhe tacchetvā sālāya kammaṃ ārabhiṃsu.
      Maghassa gehe sujātā sudhammā sucittā sunandāti catasso
bhariyāyo ahesuṃ. Sudhammā vaḍḍhakiṃ pucchati "tāta ime sahāyā kālasseva
gantvā sāyaṃ enti, kiṃ kammaṃ karontī"ti. Sālaṃ karonti ammāti. Tāta
mayhaṃpi sālāya pattiṃ katvā dehīti. "itthīhi apattiṃ karomā"ti ete vadantīti.
Sā vaḍḍhakissa aṭṭha kahāpaṇe adāsi "handa tāta yena kenaci upāyena
@Footnote: 1 cha.Ma. vicarimhā    2 cha.Ma., i. puññakammaṃ      3 cha.Ma. kariyati i. kayirati
@4 cha.Ma. karoMa.     5 cha.Ma., i. itthīnaṃ      6 cha.Ma., subaddhā, i. suṭṭhubaddhā
@7 cha.Ma., i. uṭṭhahiṃsu     8 cha.Ma. tettiṃsapiñḍaṃ        9 i. ṭhapeti
Mayhaṃ pattikaṃ karohī"ti. So "sādhu ammā"ti vatvā puretaraṃ vāsīpharasuṃ gahetvā
gāmamajjhe ṭhatvā "kiṃ bho ajja imasmiṃpi kāle na nikkhamathā"ti uccāsaddaṃ
katvā "sabbe maggaṃ āruḷhā"ti ñatvā "gacchatha tāva tumhe, mayhaṃ papañco
atthī"ti te purato katvā aññaṃ maggaṃ āruyha kaṇṇikūpagaṃ rukkhaṃ chinditvā
tacchetvā maṭṭhaṃ 1- katvā āharitvā sudhammāya gehe ṭhapesi "mayā dehīti
vuttadivase nīharitvā dadeyyāsī"ti.
      Atha niṭṭhite dabbasambhārakamme bhūmikammato paṭṭhāya yāva bandhana-
thambhussāpanasaṅghāṭayojanakaṇṇikamañcabandhanesu katesu so  vaḍḍhakī kaṇṇikamañce
nisīditvā catūhi disāhi gopānasiyo ukkhipitvā "bho ekaṃ pamuṭṭhaṃ atthī"ti
āha. Kiṃ bho apamuṭṭhaṃ, 2- sabbameva tvaṃ pamussasīti. Imā gopānasiyo kattha
patiṭṭhahissantīti. Kaṇṇikā nāma laddhuṃ vaṭṭatīti. Kuhiṃ bho idāni sakkā laddhunti.
Kulānaṃ gehe sakkā laddhuṃ, 3- āhiṇḍantā pucchathāti. Te antogāmaṃ
pavisitvā pucchitvā sudhammāya gharadvāre ṭhitā "imasmiṃ ghare kaṇṇikā atthī"ti
pucchiṃsu. 4- Sā "atthī"ti āha. Handa mūlaṃ gaṇhāhīti. Mūlaṃ na gaṇhāmi, sace
mama pattikaṃ karotha dassāmīti. Etha bho mātugāmassa pattikaṃ 5- na karoma araññaṃ
gantvā rukkhaṃ chindissāmāti nikkhamiṃsu.
      Tato vaḍḍhakinā 6- "kiṃ tātā laddhā 7- kaṇṇikā"ti pucchitā 8- tamatthaṃ
ārocesuṃ. Vaḍḍhakī kaṇṇikamañce nisinnova ākāsaṃ ullokento 9- "bho ajja
nakkhattaṃ sundaraṃ, idaṃ aññaṃ saṃvaccharaṃ atikkamitvā sakkā laddhuṃ, tumhehi ca
dukkhena ābhatā dabbasambhārā, te sakalasaṃvaccharena imasmiṃyeva ṭhāne pūtikā
bhavissanti. Devaloke nibbattakāle tassāpi ekasmiṃ koṇe sālā hoti, āharatha
nan"ti āha. Sāpi yāva te na puna āgacchanti, tāva kaṇṇikāya heṭṭhimatale
"ayaṃ sālā sudhammā nāmā"ti akkharāni chindāpetvā ahatena vatthena
veṭhetvā ṭhapesi. Kammikā āgantvā "āhara re kaṇṇikaṃ, yaṃ hotu taṃ hotu,
@Footnote: 1 i. vaṭṭaṃ   2 cha.Ma. pamuṭṭhaṃ   3 cha.Ma. laddhunti   4 cha.Ma. āhaṃsu.
@5 cha.Ma., i. pattiṃ.  6 cha.Ma. vaḍḍhakī.  7 cha.Ma. na laddhā.
@8 cha.Ma. pucchi.   9 cha.Ma.,i. ulloketvā.
Tuyhaṃpi pattikaṃ karissāmā"ti āhaṃsu. Sā nīharitvā "tātā yāva aṭṭha vā
soḷasa vā gopānasiyo na ārohanti, tāva imaṃ vatthaṃ mā nibbeṭhayitthā"ti adāsi.
Te "sādhū"ti sampaṭicchitvā gahetvā gopānasiyo āropetvāva vatthaṃ nibbeṭhesuṃ.
      Eko mahāgāmiyamanusso uddhaṃ ullokento akkharāni disvā "kiṃ
bho idan"ti akkharaññuṃ manussaṃ pakkosāpetvā dassesi. So "sudhammā nāma
ayaṃ sālā"ti āha. "haratha bho mayaṃ ādito paṭṭhāya sālaṃ katvā nāmamattaṃpi
na labhāma, esā ratanamattena kaṇṇikarukkhena sālaṃ attano nāmena kāretī"ti
viravanti. Vaḍḍhakī tesaṃ viravantānaṃyeva gopānasiyo pavesetvā 1- āṇiṃ datvā
sālākammaṃ niṭṭhāpesi. Sālaṃ tidhā vibhajiṃsu, ekasmiṃ koṭṭhāse issarānaṃ
vasanaṭṭhānaṃ akaṃsu, ekasmiṃ duggatānaṃ, ekasmiṃ gilānānaṃ. Tettiṃsa janā 2-
tettiṃsa phalakāni paññapetvā hatthissa saññaṃ adaṃsu "āgantuko āgantvā
yassa atthaṭe phalake nisīdati, taṃ gahetvā phalakassāmikasseva gehe patiṭṭhapehi,
tassa pādaparikammapiṭṭhiparikammakhādanīyabhojanīyasayanāni sabbāni phalakassāmikasseva
bhāro bhavissatī"ti. Hatthī āgatāgataṃ gahetvā phalakassāmikasseva gharaṃ neti. So
tassa taṃdivasaṃ kattabbaṃ karoti.
      Maghamāṇavo sālato avidūre ṭhāne koviḷārarukkhaṃ ropesi, mūle cassa
pāsāṇaphalakaṃ atthari. Sunandā nāmassa bhariyāpi avidūre pokkharaṇiṃ khaṇāpesi.
Sucittā mālāgacche ropesi. Sabbajeṭṭhakā 3- pana ādāsaṃ gahetvā attabhāvaṃ
maṇḍayamānāva vicarati. Magho taṃ āha "ayaṃ 4- bhadde sudhammā sālāya pattikā
jātā, sunandā ca pokkharaṇiṃ khaṇāpesi, sucittā ca mālāgacche ropesi. Tava
pana puññakammaṃ nāma natthi, ekaṃ puññakammaṃ 5- karohi bhaddeti. Sā "tvaṃ 6-
kassa kāraṇā karosi, nanu tayā kataṃ mayhamevā"ti vatvā attabhāvamaṇḍanameva
anuyuñjati.
      Magho yāvatāyukaṃ ṭhatvā tato cuto tāvatiṃsabhavane sakko hutvā
nibbatti, tepi tettiṃsa gāmiyamanussā kālaṃ katvā tettiṃsa devaputtā hutvā
@Footnote: 1 Ma. āropetvā.  2 i. janānaṃ  3 cha.Ma.,i. sabbajeṭṭhikā. evamuparipi.
@4 cha.Ma.,i. ayaṃ pāṭho na dissati.   5 cha.Ma. puññaṃ.        6 i. idaṃ.
Tasseva santike nibbattā. Sakkassa vejayanto nāma pāsādo sattayojanasatāni
uggacchi, dhajo tīṇi yojanasatāni uggacchi, koviḷārarukkhassa nissandena samantā
tiyojanasataparimaṇḍalo pañcadasayojanapariṇāhakkhandho pāricchattako nibbatti,
pāsāṇaphalakassa nissandena pāricchattakamūle saṭṭhiyojanikā paṇḍukambalasilā
nibbatti. Sudhammāya kaṇṇikarukakhassa  nissandena tiyojanasatikā sudhammā
devasabhā nibbatti. Sunandāya pokkharaṇiyā nissandena paññāsayojanā nandā
nāma pokkharaṇī nibbatti. Sucittāya mālāgacchavatthunissandena saṭṭhiyojanikaṃ
cittalatāvanaṃ nāma uyyānaṃ nibbatti.
      Sakko devarājā sudhammāya devasabhāya yojanike suvaṇṇapallaṅke
nisinno tiyojanike setacchatte dhāriyamāne tehi devaputtehi tāhi devakaññāhi
aḍḍhateyyāhi nāṭakakoṭīhi dvīsu devalokesu devatāhi ca parivārito mahāsampattiṃ
olokento tā tisso itthiyo disvā "imā tāva paññāyanti, sujātā
kuhin"ti olokento  "ayaṃ mama vacanaṃ akatvā girikandarāya ekā 1- bakasakuṇikā
hutvā nibbattā"ti disvā devalokato otaritvā tassā santikaṃ gato. Sā
disvāva sañjānitvā adhomukhā jātā. "bāle idāni kiṃ sīsaṃ na ukakhipasi,
tvaṃ mama vacanaṃ akatvā attabhāvameva maṇḍayamānā vītināmesi, sudhammamāya ca
sunandāya ca sucittāya ca mahā sampatti nibbattā, ehi amhākaṃ sampattiṃ
passā"ti devalokaṃ netvā nandāya pokkharaṇiyā pakkhipitvā pallaṅke nisīdi.
      Nāṭakitthiyo "kuhiṃ gatattha mahārājā"ti pucchiṃsu. So anārocetukāmopi
tāhi nippīḷiyamāno "sujātāya santikan"ti āha. Kuhiṃ nibbattā mahārājāti.
Kandarapādeti. Idāni kuhinti. Nandāpokkharaṇiyaṃ me visajjitāti. Etha bho
amhākaṃ ayyaṃ passāmāti sabbā tattha agamaṃsu. Sā pubbe sabbajeṭṭhakā hutvā
jātā 2- avamaññittha, idāni tāpi taṃ disvā "passatha bho amhākaṃ ayyāya
mukhaṃ kakkaṭakavijjhanasūlasadisan"ti ādīni vadantiyo keḷiṃ akaṃsu. Sā ativiya
aṭṭiyamānā sakkaṃ devarājānaṃ āha "mahārāja imāni suvaṇṇarajatavimānāni
@Footnote: 1 cha.Ma., i. ayaṃ pāṭho na dissati.       2 cha.Ma., i. tā.
Vā nandāpokkharaṇī vā mayhaṃ kiṃ karissati, jātibhūmiyeva mahārāja sattānaṃ sukhā,
maṃ tattheva kandarapāde visajjehī"ti. Sakko taṃ tattha visajjetvā "mama vacanaṃ
karissasī"ti āha. Karissāmi mahārājāti. Pañcasīlāni gahetvā akhaṇḍāni katvā
rakkha, katipāhena taṃ etāsaṃ jeṭṭhakaṃ karissāmīti. Sā tathā akāsi.
      Sakko katipāhassa accayena "sakkā nu kho sīlaṃ rakkhitun"ti
gantvā maccharūpena uttānako hutvā tassā purato udakapiṭṭhe otarati, sā
"matamacchako bhavissatī"ti gantvā sīse aggahesi, maccho naṅguṭṭhaṃ cālesi, sā
"jīvati maññe"ti udake visajjesi. Sakko ākāse ṭhatvā "sādhu sādhu rakkhasi
sikkhāpadaṃ, evaṃ taṃ rakkhamānaṃ katipāheneva devanāṭkānaṃ jeṭṭhakaṃ karissāmī"ti
āha. Tassāpi pañca vassasatāni āyu ahosi. Ekadivasaṃpi udarapūraṃ nālattha, 1-
sukkhitvā parisukkhitvā milāyamānāpi sīlaṃ akhaṇḍaṃ katvā kālaṃ katvā bārāṇasiyaṃ
kumbhakāragehe nibbatti.
      Sakko "kuhiṃ nibbattā"ti  olokento disvā "tato idha ānetuṃ
na sakkā, jīvitavuttimassā dassāmī"ti suvaṇṇaelāḷukānaṃ yānakaṃ pūretvā majjhe
gāmassa mahallakavesena nisīditvā "elāḷukāni gaṇhathā"ti ukkaṭṭhiṃ akāsi.
Samantā gāmavāsikā āgantvā "dehi tātā"ti āhaṃsu. Ahaṃ sīlarakkhakānaṃ demi,
tumhe sīlaṃ rakkhathāti. Tāta mayaṃ sīlaṃ nāma kīdisantipi na jānāma, mūlena dehīti.
"sīlarakkhakānaṃyeva dammī"ti āha. "etha re kosi ayaṃ elāḷukamahallako"ti
sabbepi nivattiṃsu.
      Sā dārikā pucchi "amma tumhe elāḷukatthāya gatā tucchahatthāva
āgatā"ti. Kosi amma elāḷukamahallako "ahaṃ sīlarakkhakānaṃ dammī"ti vadati,
imassa dārikāpi 2- sīlaṃ rakkhitvā vaṭṭati, 2- mayaṃ sīlameva na jānāmāti. Sā
"mayhaṃ ānītaṃ bhavissatī"ti gantvā "elāḷukaṃ tāta dehī"ti āha. Tvaṃ sīlāni
rakkhasi ammāti. Āma tāta sīlaṃ 3- rakkhāmīti. Idaṃ mayā tuyhameva ābhatanti
gehadvāre yānakena saddhiṃ ṭhapetvā pakkāmi. Sāpi yāvajīvaṃ sīlaṃ rakkhitvā cavitvā
@Footnote: 1 cha.Ma.,i. nālatthaṃ   2-2 cha.Ma.,i. dārikā sīlaṃ khāditvā vattanti,
@3 cha.Ma. ayaṃ saddo na dissati
Vepacittiasurassa dhītā hutvā nibbatatti. Sīlanissandena pāsādikā ahosi. So
"dhītu vivāhamaṅgalaṃ karissāmī"ti asure sannipātesi.
      Sakko "kuhiṃ nibbattā"ti olokento "asurabhavane nibbattā,
ajjassā vivāhamaṅgalaṃ karissatī"ti disvā "idāni yaṅkiñci katvā ānetabbā
mayā"ti asuravaṇṇaṃ nimminitvā gantvā asurānaṃ antare aṭṭhāsi. "tava sāmikavaraṃ
demī"ti 1- tassā hatthe pitā pupphadāmaṃ adāsi "yaṃ icchasi, tassa upari pupphaṃ 2-
khipāhī"ti. Sā olokentī sakkaṃ disvā pubbesannivāsena sañjātasinehā "ayaṃ
me sāmiko"ti tassa upari dāmaṃ khipi. So taṃ bāhāya gahetvā ākāse uppati,
tasmiṃ khaṇe asurā sañjāniṃsu. Te "gaṇhatha gaṇhatha jarasakkaṃ veriko amhākaṃ
na mayaṃ etassa dārikaṃ dassāmā"ti anubandhiṃsu. Vepacitti pucchi "kenāhaṭā"ti.
Jarasakkena mahārājāti. "avasesesu ayameva seṭṭho, apethā"ti āha. Sakko
taṃ 3- netvā aḍḍhateyyakoṭināṭakānaṃ jeṭṭhakaṭṭhāne ṭhapesi. Sā sakkaṃ varaṃ yāci
"mahārāja mayhaṃ imasmiṃ devaloke mātā vā pitā vā bhātā vā bhaginī vā
natthi, yattha yattha gacchasi tattha tattha maṃ gahetvā gaccha mahārājā"ti. Sakko
"sādhū"ti paṭiññaṃ adāsi
      evaṃ macalagāmake maghamāṇavakālato paṭṭhāya visuddhabhāvamassa passanto
bhagavā "dīgharattaṃ visuddho kho ayaṃ yakkho"ti āha. Atthasañhitanti atthanissitaṃ
kāraṇanissitaṃ.
                        Paṭhamabhāṇavāro niṭṭhito
                           -----------
                        pañhaveyyākaraṇavaṇṇanā
      [357] Kiṃsaññojanāti kiṃbandhanā kena bandhanena bandhā hutvā
puthukāyāti bahujanā. Averāti apaṭighā. Adaṇḍāti āvudhadaṇḍadhanudaṇḍā vimuttā.
Asapattāti apaccatthikā. Abyāpajjhāti vigatadomanassā. Viharemu averinoti
aho vata kenaci saddhiṃ averino vihareyyāma, katthaci kopaṃ na uppādetvā
@Footnote: 1 cha.Ma. sāmikaṃ vadehīti, i. sāmikaṃ vārehīti   2 cha.Ma.,i. ayaṃ saddo na dissati
@3 cha.Ma. naṃ
Accharāya gahitakaṃ jaṅghasahassena saddhiṃ paribhuñjeyyāmāti dānaṃ datvā pūjaṃ
katvā ca patthayanti. Iti ca nesaṃ hotīti evañca nesaṃ ayaṃ patthanā hoti.
Atha ca panāti evaṃ patthanāya satipi.
      Issāmacchariyasaññojanāti parasampattikhīyanalakkhaṇā issā, attasampattiyā
parehi sādhāraṇabhāvaasahanalakkhaṇaṃ macchariyaṃ ca, issāmacchariyaṃ saññojanaṃ etesanti
issāmacchariyasaññojanā. Ayamettha saṅkhepo, vitthārena pana issāmacchariyāni
abhidhamme vuttāneva.
         Āvāsamacchariyena panettha yakkho vā peto vā hutvā tasseva
āvāsassa saṅkāraṃ sīsena ukkhipitvā vicari. 1- Kulamacchariyena tasmiṃ kule aññesaṃ
dānādīni karonte disvā "bhinnaṃ vatidaṃ kulaṃ mamā"ti cintayato lohitaṃpi mukhato
uggacchati, kucchivirecanaṃpi hoti, antānipi khaṇḍākhaṇḍāni hutvā nikkhamanti.
Lābhamacchariyena saṃghassa vā gaṇassa vā santake lābhe  maccharāyitvā puggalikaparibhogaṃ 2-
viya paribhuñjitvā yakkho vā peto vā mahāajagaro vā hutvā nibbabatti. 3-
Sarīravaṇṇaguṇavaṇṇamacchariyena pana pariyattidhammamacchariyena ca attanova vaṇṇaṃ
vaṇṇeti na paresaṃ vaṇṇaṃ, "kiṃvaṇṇo eso"ti taṃ taṃ dosaṃ vadanto pariyattiñca
kassaci kiñci adento dubbaṇṇo ceva eḷamūgo ca hotīti. 4-
      Apica āvāsamacchariyena lohagehe paccati. Kulamacchariyena appalābho
hoti. Lābhamacchariyena gūthaniraye nibbattati. Vaṇṇamacchariyena bhave nibbattassa
vaṇṇo nāma na hoti. Dhammamacchariyena kukkuḷaniraye nibbattati. Idaṃ pana
issāmacchariyasaññojanaṃ sotāpattimaggena pahīyati. Yāva taṃ na pahīyati, tāva
devamanussā averatādīni patthayantāpi verādīhi na parimuccantiyeva.
      Tiṇṇā mettha kaṅkhāti etasmiṃ pañhe mayā tumhākaṃ vacanaṃ sutvā
kaṅkhā tiṇṇāti vadati, na maggavasena tiṇṇakaṅkhataṃ dīpeti. Vigatā kathaṃkathāti
idaṃ kathaṃ idaṃ kathanti ayaṃpi kathaṃkathā vigatā.
@Footnote: 1 cha.Ma., i. vicarati        2 cha.Ma., puggalikaparibhogena
@3 cha.Ma., i. nibbattati evamuparipi       4 cha.Ma., i. hoti
      [358] Nidānādīni vuttatthāneva. Piyāppiyanidānanti piyasattasaṅkhāranidānaṃ
macchariyaṃ, appiyasattasaṅkhāranidānā issā. Ubhayaṃ vā ubhayanidānaṃ. Pabbajitassa
hi saddhiṃvihārikādayo, gahaṭṭhassa puttādayo hatthiassādayo vā sattā piyā
honti keḷāyitā mamāyitā, muhuttaṃpi te apassanto adhivāsetuṃ na sakkoti.
So aññaṃ tādisaṃ piyasattaṃ labhantaṃ disvā issaṃ karoti. "iminā amhākaṃ kiñci
kammaṃ atthi, muhuttaṃ tāvakālikaṃ 1- dethā"ti tameva aññehi yācito "na 2-
sakkā dātuṃ, kilamissati vā ukkaṇṭhissati vā"ti ādīni vatvā macchariyaṃ karoti.
Evaṃ tāva ubhayaṃpi piyasattanidānaṃ hoti. Bhikkhussa pana pattacīvarādiparikkhārajātaṃ, 3-
gahaṭṭhassa vā alaṅkārādiupakaraṇaṃ piyaṃ hoti manāpaṃ, so aññassa tādisaṃ
uppajjamānaṃ disvā "aho vatassa evarūpaṃ na bhaveyyā"ti issaṃ karoti,
yācito cāpi "mayampetaṃ mamāyantā na paribhuñjāma, na sakkā dātun"ti
macchariyaṃ karoti. Evaṃ ubhayaṃpi piyasaṅkhāranidānaṃ hoti. Appiyepi pana te
vuttappakāre satte ca saṅkhāre ca labhitvā sacepissa te amanāpā honti,
tathāpi kilesānaṃ viparitavuttitāya "ṭhapetvā maṃ bho añño evarūpassa lābhī"ti
issaṃ vā karoti, yācito tāvakālikaṃpi adadamāno macchariyaṃ vā karoti. Evaṃ
ubhayaṃpi appiyasattasaṅkhāranidānaṃ hoti.
      Chandanidānanti ettha pariyesanachando, paṭilābhachando, paribhogachando,
sannidhichando, visajjanachandoti pañcavidho chando.
      Katamo pariyesanachando? idhekacco atitto chandajāto rūpaṃ pariyesati,
Saddaṃ, gandhaṃ, rasaṃ, phoṭṭhabbaṃ pariyesati, dhanaṃ pariyesati. Ayaṃ pariyesanachando.
Katamo paṭilābhachando? idhekacco atitto chandajāto rūpaṃ paṭilabhati, saddaṃ, gandhaṃ,
Rasaṃ, phoṭṭhabbaṃ paṭilabhati, dhanaṃ paṭilabhati. Ayaṃ paṭilābhachando. Katamo paribhogachando?
Idhekacco atitto chandajāto rūpaṃ paribhuñjati, saddaṃ, gandhaṃ, rasaṃ, phoṭṭhabbaṃ
paribhuñjati, dhanaṃ paribhuñjati. Ayaṃ paribhogachando. Katamo sannidhichando?
idhekacco atitto chandajāto dhanasannicayaṃ karoti "āpadāsu bhavissatī"ti
@Footnote: 1 cha.Ma.. i. tāva naṃ        2 i. no       3 cha.Ma. pattacīvaraparikkhārajātaṃ
Ayaṃ sannidhichando. Katamo visajjanachando?  idhekacco atitto chandajāto dhanaṃ
visajjeti:- hatthārohānaṃ assārohānaṃ rathikānaṃ dhanuggahānaṃ `ime maṃ
rakkhissanti gopissanti mamāyissanti samparivārissantī"ti. Ayaṃ visajjanachando.
Ime pañcapi chandā idha taṇhāmattameva, taṃ sandhāya idaṃ vuttaṃ.
      Vitakkanidānoti ettha "lābhaṃ paṭicca vinicchayo"ti 1- evaṃ vutto
vinicchayavitakko vitakko nāma. Vinicchayoti dve vinicchayā taṇhāvinicchayo ca,
diṭṭhivinicchayo ca. Aṭṭhasatataṇhāviparitaṃ taṇhāvinicchayo nāma. Dvāsaṭṭhidiṭṭhiyo
diṭṭhivinicchayo nāmāti evaṃ vuttataṇhāvinicchayavasena hi iṭṭhāniṭṭhapiyāpiya-
vavatthānaṃ na hoti. Tadeva hi ekaccassa iṭṭhaṃ hoti, ekaccassa aniṭṭhaṃ
paccantarājamajjhimadesarājūnaṃ gaṇḍuppādamigamaṃsādīsu viya. Tasmiṃ pana taṇhāvinicchayena
vinicchite paṭiladdhavatthusmiṃ "ettakaṃ rūpassa bhavissati, ettakaṃ saddassa, ettakaṃ
gandhassa, ettakaṃ rasassa, ettakaṃ phoṭṭhabbassa bhavissati, ettakaṃ mayhaṃ bhavissati
ettakaṃ parassa bhavissati, ettakaṃ nidahissāmi, ettakaṃ parassa dassāmī"ti vavatthānaṃ
vitakkavinicchayena hoti tenāha "../../bdpicture/chando kho devānaminda vitakkanidāno"ti.
      Papañcasaññāsaṅkhānidānoti tayo papañcā taṇhāpapañco, mānapapañco,
diṭṭhipapañcoti. Tattha aṭṭhasatataṇhāviparitaṃ taṇhāpapañco nāma. Navavidho māno
mānapapañco nāma. Dvāsṭṭhidiṭṭhiyo diṭṭhipapañco nāma. Tesu idha taṇhāpapañco
adhippeto. Kenaṭṭhena papañcoti? mattapamattākārapāpanaṭṭhena papañco. Taṃsampayuttā
saññā papañcasaññā. Saṅkhā vuccati  koṭṭhāso "saññānidānā hi papañcasaṅkhā"ti 2-
āsīsu viya. Iti papañcasaññāsaṅkhānidānoti papañcasaññākoṭṭhāsanidāno vitakkoti
attho.
      Papañcasaññāsaṅkhānirodhasāruppagāmininti etissā papañcasaññāsaṅkhāya
yo nirodho vūpasamo, tassa sāruppañceva tattha gāminiṃ cāti saha vipassanāya
maggaṃ pucchati.
@Footnote: 1 dī. mahā. 10/103/52 mahānidānasutta    2 khu.su. 25/881/506 kalahavivādasutta
                        Vedanākammaṭṭhānavaṇṇanā
      [359] Athassa bhagavā somanassaṃ cāhanti 1- tisso vedanā ārabhi.
Kiṃ pana bhagavatā pucchitaṃ kathitaṃ, apucchitaṃ, sānusandhikaṃ, ananusandhikanti. Pucchitameva
kathitaṃ, no apucchitaṃ, sānusandhikameva, no ananusandhikaṃ. Devatānaṃ hi rūpato
arūpaṃ pākaṭtaraṃ, arūpepi  vedanā pākaṭtaRā. Kasmā? devatānaṃ hi karajakāyaṃ
sukhumaṃ, kammajaṃ balavaṃ, karajakāyassa sukhumattā, kammajassa balavattā ekāhāraṃpi
atikkamitvā na tiṭṭhanti, uṇhapāsāṇe ṭhapitasappipiṇḍo 2- viya vilīyantīti sabbaṃ
brahmajāle vuttanayeneva veditabbaṃ. Tasmā bhagavā sakkassa tisso vedanā
ārabhi.
      Duvidhaṃ hi kammaṭṭhānaṃ rūpakammaṭṭhānaṃ, arūpakammaṭṭhānaṃ ca. Rūpapariggaho,
arūpapariggahotipi etadeva vuccati. Tattha bhagavā yassa rūpaṃ pākaṭaṃ, tassa
saṅkhepamanasikāravasena vā vitthāramanasikāravasena vā catudhātuvavatthānaṃ vitthārento
rūpakammaṭṭhānaṃ katheti. Yassa arūpaṃ pākaṭaṃ, tassa arūpakammaṭṭhānaṃ katheti. Kathento
ca tassa vatthubhūtaṃ rūpakammaṭṭhānaṃ dassetvāva katheti. Devānaṃ pana arūpakammaṭṭhānaṃ
pākaṭanti arūpakammaṭṭhānavasena vedanā ārabhi.
      Tividho hi arūpakammaṭṭhāne abhiniveso phassavasena, vedanāvasena,
cittavasenāti. Kathaṃ? ekaccassa hi saṅkhittena vā vitthārena vā pariggahite
rūpakammaṭṭhāne tasmiṃ ārammaṇe cittacetasikānaṃ paṭhamābhinipāto taṃ ārammaṇaṃ
phusanto uppajjamāno phasso pākaṭo hoti, ekaccassa taṃ ārammaṇaṃ anubhavantī
uppajjamānā vedanā pākaṭā hoti, ekaccassa taṃ ārammaṇaṃ pariggahetvā taṃ
vijānantaṃ uppajjamānaṃ viññāṇaṃ pākaṭaṃ hoti.
      Tattha yassa phasso pākaṭo hoti, sopi na kevalaṃ phassova uppajjati,
tena saddhiṃ tadevārammaṇaṃ anubhavamānā vedanāpi uppajjati, sañjānamānā
saññāpi, cetayamānā cetanāpi, vijānamānaṃ viññāṇaṃpi uppajjatīti
@Footnote: 1 cha.Ma. pāhanti, Sī., i. pahanti           2 cha.Ma. ṭhapitasappipiṇḍi
Phassapañcamakeyeva pariggaṇhāti. Yassa vedanā pākaṭā hoti, sopi na kevalaṃ
vedanāva uppajjati, tāya saddhiṃ tadevārammaṇaṃ phusamāno phassopi uppajjati,
sañjānamānā saññāpi, cetayamānā cetanāpi, vijānamānaṃ viññāṇaṃpi
uppajjatīti phassapañcamakeyeva pariggaṇhāti. Yassa viññāṇaṃ pākaṭaṃ hoti, sopi
na kevalaṃ viññāṇameva uppajjati, tena saddhiṃ tadevārammaṇaṃ phusamāno phassopi
uppajjati, anubhavamānā vedanāpi, sañjānamānā saññāpi, cetayamānā cetanāpi
uppajjatīti phassapañcamakeyeva pariggaṇhāti.
      So "ime phassapañcamakā dhammā kiṃnissitā"ti upadhārento "vatthunissitā"ti
pajānāti. Vatthu nāma karajakāyo, yaṃ sandhāya vuttaṃ "idaṃ ca pana me viññāṇaṃ
ettha nissitaṃ 1- ettha paṭibaddhan"ti. So atthato bhūtāni ceva upādārūpāni ca.
Evamettha vatthu rūpaṃ, phassapañcamakā nāmanti nāmarūpamattameva passati. Rūpaṃ
cettha rūpakkhandho, nāmaṃ cattāro arūpino khandhāti pañcakkhandhamattaṃ hoti.
Nāmarūpavinimuttā hi pañcakkhandhā, pañcakkhandhavinimuttaṃ vā nāmarūpaṃ natthi. So
"ime pañcakkhandhā kiṃ hetukā"ti upaparikkhanto "avijjādihetukā"ti passati. Tato
"paccaye 2- ceva paccayuppannañca tato paraṃ 3- añño  satto vā puggalo
natthi, suddhasaṅkhārapuñjamattamevā"ti sapaccayanāmarūpavasena tilakkhaṇaṃ āropetvā
vipassanāpaṭipāṭiyā "aniccaṃ dukkhaṃ anattā"ti sammasanto vicarati, so ajja
ajjāti paṭivedhaṃ ākaṅkhamāno tathārūpe divase utusappāyaṃ, puggalasappāyaṃ,
bhojanasappāyaṃ, dhammassavanasappāyaṃ vā labhitvā ekapallaṅkena nisinnova vipassanaṃ
matthakaṃ pāpetvā arahatte patiṭṭhāti. Evaṃ imesaṃ tiṇṇaṃpi janānaṃ yāva
arahattā kammaṭṭhānaṃ kathitaṃ hoti.
      Idha pana bhagavā arūpakammaṭṭhānaṃ kathento vedanāsīsena kathesi.
Phassavasena vā 4- viññāṇavasena vā kathiyamānaṃ etassa na pākaṭaṃ hoti, andhakāraṃ
viya khāyati. Vedanāvasena pana pākaṭaṃ hoti. Kasmā? vedanānaṃ uppattiyā
pākaṭattā. 5- Sukhadukkhavedanānaṃ hi uppatti pākaṭā. Yadā sukhaṃ uppajjati, tadā
@Footnote: 1 cha.Ma., i. sitaṃ     2 cha.Ma., i. paccayo         3 cha.Ma., i. idaṃ
@4 cha.Ma. hi      5 cha.Ma., i. pākaṭattāya
Sakalasarīraṃ khobhentaṃ maddantaṃ pharamānaṃ abhisandayamānaṃ satadhotasappiṃ khādāpayantaṃ viya,
satapākatelaṃ makkhayamānaṃ viya, ghaṭasahassena pariḷāhaṃ nibbāpayamānaṃ viya "aho sukhaṃ,
aho sukhan"ti vācaṃ nicchārayamānameva uppajjati. Yadā dukkhaṃ uppajjati. Tadā
sakalasarīraṃ khobhentaṃ maddantaṃ pharamānaṃ abhisandayamānaṃ tattakapālaṃ 1- pavesantaṃ
viya, vilīnatambalohena  āsiñcanataṃ viya, sukkhatiṇavanappatimhi araññe dāruukkā
kalāpaṃ khipamānaṃ viya "aho dukkhaṃ, aho dukkhan"ti vippalāpayamānameva uppajjati.
Iti sukhadukkhavedanānaṃ uppatti pākaṭā hoti.
      Adukkhamasukhā pana duddīpanā andhakārena viya abhibhūtā. 2- Sā sukhadukkhānaṃ
apagame sātāsātapaṭipakkhavasena 3- majtteākārabhūtā adukkhamasukhā vedanāti
nayato gaṇhantassa pākaṭā hoti. Yathā kiṃ? yathā antarā piṭṭhipāsāṇaṃ
ārūhitvā palātassa migassa anupadaṃ gacchanto migaluddhako piṭṭhipāsāṇassa
orabhāgepi parabhāgepi padaṃ disvā majjhe apassantopi "ito āruḷho, ito
oruḷho, majjhe piṭṭhipāsāṇe iminā padesena tato bhavissatī"ti nayato jānāti,
evaṃ. Āruḷhaṭṭhāne padaṃ viya hi sukhavedanāya uppatti pākaṭā hoti, oruḷhaṭṭhāne
padaṃ viya dukkhavedanāya uppatti pākaṭā hoti, ito āruyha, ito oruyha,
majjhe evaṃ gatoti nayato gahaṇaṃ viya sukhadukkhānaṃ apagame sātāsātapaṭipakkhavasena
majjhattākārabhūtā adukkhamasukhā vedanāti nayato gaṇhantassa pākaṭā hoti.
      Evaṃ bhagavā paṭhamaṃ rūpakammaṭṭhānaṃ kathetvā pacchā arūpakammaṭṭhānaṃ vedanāvasena
vinivattetvā dasseti. Na kevalañca idheva evaṃ dasseti, mahāsatipaṭṭhāne,
majjhimanikāyamhi satipaṭṭhāne, cūḷataṇhāsaṅkhaye, mahātaṇhāsaṅkhaye, cūḷavedallasutte,
mahāvedallasutte, raṭṭhapālasutte, māgandiyasutte, dhātuvibhaṅge,
aneñjasappāye 4- sakale vedanāsaṃyutteti evaṃ anekesu suttesu paṭhamaṃ
rūpakammaṭṭhānaṃ kathetvā pacchā arūpakammaṭṭhānaṃ vedanāvasena vinivattetvā dasseti.
Yathā ca tesu, evaṃ imasmiṃpi sakkapañhe paṭhamaṃ rūpakammaṭṭhānaṃ kathetvā pacchā
arūpakammaṭṭhānaṃ vedanāvasena vinivattetvā dasseti. Rūpakammaṭṭhānaṃ panettha
vedanāya ārammaṇamattaṃyeva saṅkhittaṃ, tasmā pāliyaṃ na āruḷhaṃ bhavissati.
@Footnote: 1 cha.Ma. tattaphālaṃ        2 Ma., i. andhakārā avibhūtā
@3 cha.Ma., i. sātāsātapaṭikkhepavasena evamuparipi       4 cha.Ma. āneñjasappāye
      [360] Arūpakammaṭṭhāne yantassa pākaṭaṃ vedanāvasena abhinivesamukhaṃ,
tameva dassetuṃ somanassaṃ cāhaṃ 1- devānamindāti ādi vuttaṃ. Tattha duvidhenāti
dvividhena, dvīhi koṭṭhāsehīti attho. Evarūpaṃ somanassaṃ na sevitabbanti
evarūpaṃ gehasitasomanassaṃ na sevitabbaṃ. Gehasitasomanassaṃ nāma "tattha katamāni
cha gehasitāni somanassāni? cakkhuviññeyyānaṃ rūpānaṃ iṭṭhānaṃ kantānaṃ manāpānaṃ
manoramānaṃ lokāmisapaṭisaṃyuttānaṃ paṭilābhaṃ vā paṭilābhato samanupassato, pubbe
vā paṭiladdhapubbaṃ atītaṃ niruddhaṃ vipariṇataṃ samanussarato uppajjati somanassaṃ,
yaṃ evarūpaṃ somanassaṃ, idaṃ vuccati gehasitaṃ somanassan"ti 2- evaṃ chasu dvāresu
pavattakāmaguṇanissitaṃ 3- somanassaṃ.
      Evarūpaṃ somanassaṃ sevitabbanti evarūpaṃ nekkhammanissitaṃ somanassaṃ
sevitabbaṃ. Nekkhammanissitasomanassaṃ nāma "tattha katamāni cha nekkhammasitāni
somanassāni. Rūpānaṃtveva aniccataṃ viditvā viparijhāmaṃ virāgaṃ nirodhaṃ pubbe
ceva rūpā etarahi ca, sabbe te rūpā aniccā, dukkhā, vipariṇāmadhammāti
evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya passato uppajjati somanassaṃ, yaṃ evarūpaṃ somanassaṃ,
idaṃ vuccati nekkhammasitaṃ somanassan"ti 2- evaṃ chasu dvāresu iṭṭhārammaṇe
āpāthagate aniccādivasena vipassanaṃ paṭṭhapetvā ussukkāpetuṃ sakkontassa
"ussukkitā me vipassanā"ti somanassajātassa uppannaṃ somanassaṃ. Sevitabbanti
idaṃ nekkhammavasena, vipassanāvasena, anussativasena, paṭhamajjhānādivasena
uppajjanakasomanassaṃ sevitabbaṃ nāma.
      Tattha yañce savitakkaṃ savicāranti tasmiṃpi nekkhammanissite somanasse
yaṃ nekkhammavasena, vipassanāvasena, anussativasena, paṭhamajjhānavasena ca uppannaṃ
savitakkaṃ savicāraṃ somanassanti jāneyya. Yañce avitakkaṃ avicāranti yaṃ pana
dutiyatatiyajjhānavasena uppannaṃ avitakkaṃ avicāraṃ somanassanti jāneyya. Ye
avitakke avicāre te 4- paṇītatareti etesupi dvīsu yaṃ avitakkaṃ avicāraṃ, taṃ
paṇītataranti attho.
@Footnote: 1 cha.Ma. somanassaṃpāhaṃ          2 Ma. upari. 14/306/280 saḷāyatanavibhaṅgasutta
@3 cha.Ma., i. vuttakāmaguṇanissitaṃ       4 Sī., i. se
      Iminā kiṃ kathitaṃ hoti? dvinnaṃ arahattaṃ kathitaṃ. Kathaṃ? eko hi 1- bhikkhu
savitakke savicāre somanasse vipassanaṃ paṭṭhapetvā "idaṃ somanassaṃ kiṃnissitan"ti
upadhārento "vatthunissitan"ti pajānāti, phassapañcamake vuttanayeneva anukkamena
arahatte patiṭṭhāti. Eko avitakkaavicāre somanasse vipassanaṃ paṭṭhapetvā
vuttanayeneva arahatte patiṭṭhāti. Tattha abhiniviṭṭhasomanassesupi
savitakkasavicārato avitakkaavicāraṃ paṇītataraṃ. Savitakkasavicārasomanassavipassanātopi
avitakkaavicārasomanassavipassanā paṇītaRā. Savitakkasavicārasomanassaphalasamāpattitopi
avitakkaavicārasomanassaphalasamāpattiyeva paṇītataRā.
Tenāha bhagavā "ye avitakke avicāre te paṇītatare"ti.
      [361] Evarūpaṃ domanassaṃ na sevitabbanti evarūpaṃ gehasitadomanassaṃ na
sevitabbaṃ. Gehasitadomanassaṃ nāma  "tattha katamāni cha gehasitāni domanassāni?
cakkhuviññeyyānaṃ rūpānaṃ iṭṭhānaṃ kantānaṃ manāpānaṃ manoramānaṃ
lokāmisapaṭisaṃyuttānaṃ appaṭilābhaṃ vā appaṭilābhato samanupassato pubbe vā
appaṭiladdhapubbaṃ atītaṃ niruddhaṃ vipariṇataṃ samanussarato uppajjati domanassaṃ. Yaṃ
evarūpaṃ domanassaṃ, idaṃ vuccati gehasitaṃ domanassan"ti 2- evaṃ chasu dvāresu
iṭṭhārammaṇaṃ nānubhaviṃ nānubhavissāmi nānubhavāmīti vitakkayato uppannaṃ
kāmaguṇanissitaṃ domanassaṃ.
      Evarūpaṃ domanassaṃ sevitabbanti evarūpaṃ nekkhammanissitaṃ domanassaṃ
sevitabbaṃ. Nekkhammanissitadomanassaṃ nāma "tattha katamāni cha nekkhammasitāni
domanassāni? rūpānaṃtveva aniccataṃ viditvā viparijhāmaṃ virāgaṃ nirodhaṃ pubbe
ceva rūpā etarahi ca, sabbe te rūpā aniccā, dukkhā, vipariṇāmadhammāti
evametaṃ yathābhūtaṃ sammappaññāya disvā anuttaresu vimokkhesu  pihaṃ upaṭṭhāpeti
kadāssu nāmāhaṃ tadāyatanaṃ upasampajja viharissāmi, yadariyā etarahi āyatanaṃ
upasampajja viharantī"ti iti anuttaresu vimokkhesu pihaṃ upaṭṭhāpayato uppajjati
pihapaccayā domanassaṃ. Yaṃ evarūpaṃ domanassaṃ, idaṃ vuccati nekkhammasitaṃ
@Footnote: 1 cha.Ma. kira         2 Ma. upari. 14/307/281 saḷāyatanavibhaṅgasutta
Domanassan"ti 1- evaṃ chasu dvāresu iṭṭhārammaṇe āpāthagate anuttaravimokkhasaṅkhāta-
ariyaphaladhammesu pihaṃ upaṭṭhapetvā tadadhigamāya aniccādivasena vipassanaṃ paṭṭhapetvā
ussukkāpetuṃ asakkontassa idaṃpi pakkhaṃ, idaṃpi māsaṃ, idaṃpi saṃvaccharaṃ
vipassanaṃ ussukkāpetvā ariyabhūmiṃ pāpuṇituṃ nāsakkhinti anusocato uppannaṃ
domanassaṃ. Sevitabbanti idaṃ nekkhammavasena, vipassanāvasena, anussativasena,
paṭhamajjhānādivasena uppajjanakadomanassaṃ sevitabbaṃ nāma.
      Tattha yañce savitakkaṃ savicāranti tasmiṃpi duvidhe somanasse gehasitadomanassameva
savitakkasavicāradomanassaṃ nāma. Nekkhammavasena vipassanāvasena anussativasena
paṭhamadutiyajjhānavasena uppannaṃ domanassaṃ pana savitakkasavicāradomanassanti veditabbaṃ.
Nippariyāyena pana avitakkaavicāradomanassaṃ nāma natthi. Domanassindriyantu 2-
ekaṃsena akusalañceva savitakkasavicārañca, etassa pana bhikkhuno maññanavasena
savitakkasavicāranti ca avitakkaavicāranti ca vuttaṃ.
      Tatrāyaṃ nayo, idha bhikkhu domanassapaccayabhūte savitakkasavicāradhamme
avitakkaavicāradhamme ca domanassapaccayāeva uppanne maggaphaladhamme ca aññesaṃ
paṭipattidassanavasena domanassanti gahetvā "kadā nu kho me savitakkasavicāradomanasse
vipassanā paṭṭhapitā bhavissati, kadā avitakkaavicāradomanasse"ti ca "kadā nu kho me
savitakkasavicāradomanasse phalasamāpatti nibbattitā bhavissati, kadā
avitakkaavicāradomanasse phalasamāpattī"ti ca cintetvā temāsikaṃ, chamāsikaṃ,
navamāsikaṃ vā paṭipadaṃ gaṇhāti. Temāsikaṃ gahetvā paṭhamamāse ekaṃ yāmaṃ
jaggati, dve yāme niddāya okāsaṃ karoti, majjhimamāse dve yāme jaggati,
ekaṃ yāmaṃ niddāya okāsaṃ karoti, pacchimamāse caṅkamanisajjāheva yāpeti.
Evaṃ ce arahattaṃ pāpuṇāti, iccetaṃ kusalaṃ. No ce pāpuṇāti, visesetvā
chamāsikaṃ gaṇhāti. Tatrāpi dve dve māse vuttanayena paṭipajjitvā arahattaṃ
pāpuṇituṃ asakkonto  visesetvā navamāsikaṃ gaṇhāti. Tatrāpi tayo tayo
māse tatheva paṭipajjitvā arahattaṃ pāpuṇituṃ asakkontassa "na laddhaṃ
@Footnote: 1 Ma.upari. 14/307/281 saḷāyatanavibhaṅgasutta  2 cha.Ma.,i. domanassindriyañhi.
Vata me sabrahmacārīhi saddhiṃ visuddhipavāraṇaṃ pavāretun"ti āvajjato domanassaṃ
uppajjati, assudhārā pavattanti gāmantapabbhāravāsimahāsīvattherassa viya.
                        Mahāsīvattheravatthuvaṇṇanā
      thero kira aṭṭhārasa mahāgaṇe vācesi. Tassovāde ṭhatvā tiṃsasahassā
bhikkhū arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Atheko bhikkhu "mayhaṃ tāva abbhantare guṇā
appamāṇā, kīdisā nu kho me ācariyassa guṇā"ti āvajjeti. Āvajjento
puthujjanabhāvaṃ passitvā "amhākaṃ ācariyo aññesaṃ avassayo hoti, attano
bhavituṃ na sakkoti, ovādamassa dassāmī"ti ākāsena gantvā vihārasamīpe
otaritvā divāṭṭhāne nisinnaṃ ācariyaṃ upasaṅkamitvā  vattaṃ dassetvā ekamantaṃ
nisīdi.
      Thero "kiṃkāraṇā āgatosi piṇḍapātikā"ti āha. Ekaṃ anumodanaṃ
gaṇhissāmīti āgatomhi bhanteti. Okāso na bhavissati āvusoti. Vitakkamālake
ṭhitakāle pucchissāmi bhanteti. Tasmiṃ ṭhāne aññe pucchantīti. Bhikkhācāramagge
bhanteti. Tatrāpi aññe pucchantīti. Dupaṭanivāsanaṭṭhāne, 1- saṅghāṭipārupanaṭṭhāne,
pattanīharaṇaṭṭhāne, gāme caritvā āsanasālāya yāguṃ pītakāle bhanteti. Tattha
tattha aṭṭhakathātherā attano kaṅkhaṃ vinodenti āvusoti. Antogāmato nikkhamanakāle
puchchissāmi bhanteti. Tatrāpi aññe pucchanti āvusoti. Antarāmagge bhante,
bhojanasālāya bhattakiccapariyosāne bhante, divāṭṭhāne pādadhovanakāle
mukhadhovanakāle bhanteti. Tato paṭṭhāya yāva aruṇā apare pucchanti āvusoti.
Dantakaṭṭhaṃ gahetvā mukhadhovanaṭṭhānagamanakāle bhanteti. Tadā aññe pucchantīti.
Mukhaṃ dhovitvā āgamanakāle bhanteti. Tatrāpi aññe pucchantīti. Senāsanaṃ
pavisitvā nisinnakāle bhanteti. Tatrāpi aññe pucchantīti. Bhante nanu mukhaṃ
dhovitvā senāsanaṃ pavisitvā tayo cattāro pallaṅke usumaṃ gāhāpetvā
yonisomanasikārena kammaṃ karontānaṃ okāsakālena bhavitabbaṃ  siyā, maraṇakkhaṇaṃpi
@Footnote: 1 cha.Ma., i. dupaṭṭanivāsanaṭṭhāne.
Na labhissatha bhante, phalakasadisattha bhante parassa avassayo hotha attano bhavituṃ
na sakkotha, na me tumhākaṃ anumodanāya atthoti ākāse uppatitvā agamāsi.
      Thero "imassa bhikkhuno pariyattiyā kammaṃ natthi, mayhaṃ pana anusāsako
bhavissatīti 1- ñatvā "idāni okāso na bhavissati, paccūsakāle gamissāmī"ti
pattacīvaraṃ samīpe katvā sabbaṃ divasabhāgaṃ paṭhamaṃ yāmaṃ majjhimaṃ yāmaṃ ca dhammaṃ
vācetvā pacchimayāme ekasmiṃ there uddesaṃ gahetvā nikkhamante pattacīvaraṃ
gahetvā teneva saddhiṃ nikkhanto. Nisinnaantevāsikā ācariyo kenaci papañcena
nikkhantoti maññiṃsu. Nikkhantatthero kocideva samānācariyabhikkhūti saññaṃ akāsi.
      Thero kira "mādisassa arahattaṃ nāma kiṃ, 2- dvīhatīheneva pāpuṇitvā
paccāgamissāmī"ti antevāsikānaṃ anārocetvāva āsāḷhamāsassa juṇhapakkhaterasiyā
nikkhanto gāmantapabbhāraṃ gantvā caṅkamamāruyha kammaṭṭhānaṃ manasikaronto
taṃdivasaṃ arahattaṃ gahetuṃ nāsakkhi. Uposathadivase sampatte "dvīhatīhena arahattaṃ
gaṇhissāmīti āgato, gahetuṃ nāsakkhiṃ. Tayo māsā 3- pana tīṇi divasāni viya
yāva mahāpavāraṇā tāva jānissāmī"ti vassaṃ upagantvāpi gahetuṃ nāsakkhi.
Pavāraṇādivase cintesi "ahaṃ  dvīhatīhena arahattaṃ gaṇhissāmīti āgato,
temāsenāpi nāsakkhiṃ, sabrahmacārino pana visuddhipavāraṇaṃ pavārentī"ti. Tassevaṃ
cintayato assudhārā pavattanti. Tato "na mañce mayhaṃ catūhi iriyāpathehi
maggaphalaṃ uppajjissati, arahattaṃdāni appatvā neva mañce piṭṭhiṃ pasāressāmi.
Na pāde dhovissāmī"ti mañcaṃ ussāpetvā  ṭhapesi. Puna antovassaṃ pattaṃ,
arahattaṃ gahetuṃ nāsakkhiyeva. Ekūnatiṃsapavāraṇāsu assudhārā  pavattanti. Gāmadārakā
therassa pādesu phālitaṭṭhānāni kaṇṭakehi sibbanti, davaṃ 4- karontāpi "ayyassa
mahāsīvattherassa viya pādā hontū"ti davaṃ karonti.
     Thero tiṃsasaṃvacchare mahāpavāraṇādivase ālambanaphalakaṃ nissāya ṭhito
"idāni me tiṃsa vassāni samaṇadhammaṃ karontassa, nāsakkhiṃ arahattaṃ pāpuṇituṃ,
@Footnote: 1 cha.Ma., i. bhavissāmīti         2 ma, i. arahattaṃ uppādetuṃ nāma kiṃ.
@3 cha.Ma., i. māse.      4 i. evaṃ
Addhā me imasmiṃ attabhāve maggo  vā phalaṃ vā natthi, na me laddhaṃ
sabrahmacārīhi saddhiṃ visuddhipavāraṇaṃ pavāretun"ti cintesi. Tassevaṃ cintayato
ca domanassaṃ uppajji, assudhārā pavattanti. Athāvidūraṭṭhāne ekā devadhītā
rodamānā aṭṭhāsi. Ko ettha rodatītī. 1- Ahaṃ bhante devadhītāti. Kasmā
rodasīti. Rodanena 2- maggaphale nibbattante 2- ahaṃpi ekaṃ dve maggaphalāni
nibbattessāmīti rodāmi bhanteti.
      Tato thero "bho mahāsīva 3- devadhītāpi 4- tayā saddhiṃ keḷiṃ karoti,
anucchavikaṃ nu kho te etan"ti vipassanaṃ vaḍḍhetvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ
aggahesi. So "idāni nipajjissāmī"ti  senāsanaṃ paṭijaggitvā mañcaṃ paññapetvā
udakaṭṭhāne udakaṃ paccupaṭṭhapetvā "pāde dhovissāmī"ti sopāṇaphalake nisīdi.
      Antevāsikāpissa "amhākaṃ ācariyassa samaṇadhammaṃ kātuṃ gatassa tiṃsa
vassāni, asakkhi nu kho visesaṃ nibbattetuṃ, nāsakkhī"ti āvajjamānā "arahattaṃ
patvā pādadhovanatthaṃ nisinno"ti disvā "amhākaṃ ācariyo amhādisesu
antevāsikesu tiṭṭhantesu `attanāva pāde dhovissatī'ti aṭṭhānametaṃ, ahaṃ
dhovissāmi ahaṃ dhovissāmī"ti tiṃsasahassāpi ākāsenāgantvā vanditvā "pāde
dhovissāma bhante"ti āhaṃsu. Āvuso idāni tiṃsa vassāni honti mama pādānaṃ
adhotānaṃ, tiṭṭhatha tumhe, ahameva dhovissāmīti.
      Sakkopi āvajjento "mayhaṃ ayyo mahāsīvatthero arahattaṃ patto
tiṃsasahassānaṃ antevāsikānaṃ `pāde dhovissāmā'ti āgatānaṃ pāde dhovituṃ na
deti mādise pana upaṭṭhāke tiṭṭhante `mayhaṃ ayyo sayaṃ pāde dhovissatī'ti
aṭṭhānametaṃ, ahaṃ dhovissāmī"ti sanniṭṭhānaṃ katvā sujātāya deviyā saddhiṃ
bhiṃkkhusaṃghassa santike pāturahosi. So sujaṃ asurakaññaṃ purato katvā "apetha
bhante mātugāmo"ti okāsaṃ kāretvā theraṃ upasaṅkamitvā vanditvā purato
ukkuṭiko nisīditvā "pāde dhovissāmi bhante"ti  āha. Kosiya idāni me tiṃsa
@Footnote: 1 cha.Ma. rodasīti         2-2 cha.Ma. rodamānena maggaphalaṃ nibbattitaṃ
@3 cha.Ma., i. mahāsīvatthera       4 cha.Ma., i. devatāpi.
Vassāni pādānaṃ adhotānaṃ, devatānaṃ ca pakatiyāpi manussasarīragandho nāma
jeguccho, yojanasate ṭhitānaṃpi  kaṇṭhe āsattakuṇapaṃ viya hoti, ahameva dhovissāmīti.
Bhante ayaṃ gandho nāma na paññāyati, tumhākaṃ pana sīlagandho cha devaloke
atikkamitvā upari bhavaggaṃ patvā ṭhito. Sīlagandhato añño uttaritaro gandho
nāma natthi bhante, tumhākaṃ sīlagandhenamhi āgatoti vāmahatthena goppakasandhiyaṃ
gahetvā dakkhiṇahatthena pādatale 1- parimajji, daharakumārasseva pādā ahesuṃ.
Sakko pāde dhovitvā vanditvā devalokameva gato.
      Evaṃ "na labhāmi sabrahmacārīhi saddhiṃ visuddhipavāraṇaṃ pavāretun"ti
āvajjentassa uppannaṃ domanassaṃ nissāya bhikkhuno maññanavasena vipassanāya
ārammaṇaṃpi vipassanāpi maggopi phalaṃpi savitakkasavicāradomanassanti ca
avitakkaavicāradomanassanti ca vuccatīti veditabbaṃ.
      Tattha eko bhikkhu savitakkasavicāradomanasse vipassanaṃ paṭṭhapetvā idaṃ domanassaṃ
kiṃnissitanti upadhārento vatthunissitanti pajānāti phassapañcamake vuttanayeneva
anukkamena arahatte patiṭṭhāti. Eko avitakkaavicāradomanasse vipassanaṃ paṭṭhapetvā
vuttanayeneva arahatte patiṭṭhāti. Tattha abhiniviṭṭhadomanassesupi savitakkasavicārato
avitakkaavicāraṃ paṇītataraṃ savitakkasavicāradomanassavipassanātopi
avitakkaavicāradomanassavipasasanā paṇītataRā. Savitakkasavicāradomanassaphalasamāpattitopi
avitakkaavicāradomanassaphalasamāpattiyeva paṇītataRā. Tenāha bhagavā "ye avitakkaavicāre
paṇītatare"ti.
      [362] Evarūpā upekkhā na sevitabbāti evarūpā gehasitaupekkhā
na sevitabbā. Gehasitaupekkhā nāma "tattha katamā cha gehasitā upekkhā.
Cakkhunā rūpaṃ disvā uppajjati upekkhā bālassa muḷhassa puthujjanassa
anodhijinassa avipākajinassa anādīnavadassāvino assutavato puthujjanassa. Yā
evarūpā upekkhā, rūpaṃ sā nātivattati, tasmā sā upekkhā gehasitāti
vuccatī"ti 2- evaṃ chasu dvāresu iṭṭhārammaṇe āpāthagate guḷapiṇḍike nilīnamakkhikā
@Footnote: 1 cha.Ma. pādatalaṃ      2 Ma. upari. 14/308/282 saḷāyatanavibhaṅgasutta
Viya rūpādīni anativattamānā tattheva laggā laggitā hutvā uppannā
kāmaguṇanissitā upekkhā na sevitabbā.
      Evarūpā upekkhā sevitabbāti evarūpā nekkhammasitaupekkhā
sevitabbā. Nekkhammasitaupekkhā nāma "tattha katamā cha nekkhammasitā upekkhā.
Rūpānaṃtve aniccataṃ viditvā vipariṇāmaṃ virāgaṃ nirodhaṃ `pubbe ceva rūpā etarahi
ca, sabbe te rūpā aniccā, dukkhā vipariṇāmadhammā"ti evametaṃ yathābhūtaṃ
sammappaññāya passato uppajjati upekkhā, yā evarūpā upekkhā, rūpaṃ sā
ativattati. Tasmā sā upekkhā nekkhammasitāti vuccatī"ti 1- evaṃ chasu dvāresu
iṭṭhādiārammaṇe āpāthagate iṭṭhe arajjantassa aniṭṭhe adussantassa
asamapekkhanena asammuyhantassa uppannā vipassanāñāṇasampayuttā upekkhā.
Apica vedanāsabhāgā tatramajjhattupekkhāpi ettha upekkhāva. Tasmā sevitabbāti
ayaṃ nekkhammavasena vipassanāvasena anussativasena paṭhamadutiyatatiyacatutthajjhānavasena
upapajjanaupekkhā sevitabbā nāma.
      Tattha 2- yañce savitakkaṃ savicāranti tāyapi nekkhammasitaupekkhāya ca
yaṃ nekkhammavasena vipassanāvasena anussativasena 3- paṭhamajjhānavasena ca uppannaṃ
savitakkaṃ savicāraṃ upekkhanti jāneyya. Yañce avitakkaṃ avicāranti yaṃ pana
dutiyatatiyajjhānādivasena uppannaṃ avitakkaṃ avicāraṃ upekkhanti jāneyya. Ye
avitakke avicāre te paṇītatareti etāsu dvīsu yā avitakkaavicārā, sā
paṇītatarāti attho. Iminā kiṃ kathitaṃ hoti.?  dvinnaṃ arahattaṃ kathitaṃ. Eko hi
bhikkhu savitakkasavicāraupekkhāya vipassanaṃ paṭṭhapetvā ayaṃ upekkhā kiṃnissitāti
upadhārento vatthunissitāti pajānāti 4- phassapañcamake vuttanayeneva anukkamena
arahatte patiṭṭhāti. Eko avitakkāvicārāya upekkhāya vipassanaṃ paṭṭhapetvā
vuttanayeneva arahatte patiṭṭhāti.
@Footnote: 1 Ma. upari. 14/308 saḷāyatanavibhaṅgasutta       2 cha.Ma. ettha.
@3 cha.Ma. anussatiṭṭhānavasena     4 cha.Ma., i. pajānātīti
      Tattha abhiniviṭṭhaupekkhāsupi savitakkasavicārato avitakkāvicārā paṇītataRā.
Savitakkasavicāraupekkhāvipassanātopi avitakkāvicāraupekkhāvipassanā paṇītataRā.
Savitakkasavicārupekkhāphalasamāpattitopi avitakkāvicārupekkhāphalasamāpattiyeva
paṇītataRā. Tenāha bhagavā "ye avitakke avicāre te paṇītatare"ti.
      [363] Evaṃ paṭipanno kho devānaminda bhikkhu papañcasaññāsaṅkhā-
nirodhasāruppagāminiṃ paṭipadaṃ paṭipanno hotīti bhagavā arahattanikūṭena desanaṃ
niṭṭhapesi. Sakko pana sotāpattiphalaṃ patto. Buddhānaṃ hi ajjhāsayo hīno na
hoti, ukkaṭṭhova hoti. Ekassapi bahunnaṃpi dhammaṃ desentā arahatteneva kūṭaṃ
gaṇhanti. Sattā pana attano anurūpe upanissaye ṭhitā. Keci sotāpannā
honti, keci sakadāgāmino, keci anāgāmino, keci arahanto. Rājā viya hi
bhagavā. Rājakumārā viya veneyyā. Yathā hi rājā bhojanakāle attano pamāṇena
piṇḍaṃ  uddharitvā rājakumārānaṃ upaneti, te tato attano mukhappamāṇeneva
kabaḷaṃ karonti, evaṃ bhagavā attano ajjhāsayānurūpāya desanāya arahatteneva
kūṭaṃ gaṇhāti. Veneyyā attano upanissayappamāṇena tato sotāpattiphalaṃ 1- vā
sakadāgāmianāgāmiarahatatphalameva vā gaṇhanti.
      Sakko pana sotāpannova 2- hutvā bhagavato puratoyeva cavitvā taruṇasakko
hutvā nibbatti, devatānaṃ hi cavamānānaṃ attabhāvassa gatāgataṭṭhānaṃ nāma na
paññāyati, dīpasikhāpagamanaṃ viya hoti. Tasmā sesadevatā na jāniṃsu. Sakko pana
sayaṃ cutattā bhagavā ca apaṭihatañāṇattāti 3- dveva janā jāniṃsu. Atha sakko
cintesi "mayhaṃ hi bhagavatā tīsu ṭhānesu nibbattakaphalameva kathitaṃ, ayañca
pana maggo vā phalaṃ vā sakuṇikāya viya uppatitvā gahetuṃ na sakkā,
āgamīyapubbabhāgapaṭipadāyassa bhavitabbaṃ. Handāhaṃ upari khīṇāsavasseva
pubbabhāgapaṭipadaṃ pucchissāmī"ti.
@Footnote: 1 cha.Ma. sotāpattiphalamattaṃ  2 cha.Ma. sotāpanno jāto sotāpanno ca,
@i. sotāpanno jāto sotāpan no va.  3 cha.Ma., i. itisaddo na dissati.
                         Pātimokkhasaṃvaravaṇṇanā
      [364] Tato taṃ pucchanto  kathaṃ paṭipanno pana mārisāti ādimāha.
Tattha pāṭimokkhasaṃvarāyāti uttamajeṭṭhakasīlasaṃvarāya. Kāyasamācārampīti ādi
sevitabbakāyasamācārādivasena pātimokkhasaṃvaradassanatthaṃ vuttaṃ. Sīlakathā ca
nāmesā kammapathavasena vā paṇṇattivasena vā kathetabbā hoti.
      Tattha kammapathavasena kathentena asevitabbakāyasamācāro tāva
pāṇātipātaadinnādānakāmesumicchācārehi kathetabbo. Paṇṇattivasena kathentena
kāyadvāre paṇṇattisikkhāpadavītikkamanavasena kathetabbo. Sevitabbakāyasamācāro
pāṇātipātādiveramaṇīhi ceva kāyadvāre paññattasikakhāpadaavītikkamena ca kathetabbo.
Asevitabbavacīsamācāro musāvādādivacīduccaritena ceva vacīdvāre paññatta-
sikkhāpadavītikkamena ca kathetabbo. Sevitabbavacīsamācāro musāvādādiveramaṇīhi ceva
vacīdvāre paññattasikkhāpadaavītikkamena ca kathetabbo.
      Pariyesanā pana kāyavācāhi pariyesanāyeva. Sā kāyavacīsamācāraggahaṇena gahitāpi
samānā yasmā ājīvaṭṭhamakasīlaṃ nāma etasmiṃyeva dvāradvaye uppajjati, na ākāse.
Tasmā ājīvaṭṭhamakasīladassanatthaṃ visuṃ vuttā. Tattha na sevitabbapariyesanā
anariyapariyesanāya kathetabbā. Sevitabbapariyesanā ariyapariyesanāya. Vuttaṃ
hetaṃ:- dvemā bhikkhave pariyesanā anariyā ca pariyesanā, ariyā ca pariyesanā.
Katamā ca bhikkhave anariyapariyesanā? idha bhikkhave ekacco attanā jātidhammo
Samāno jātidhammaṃyeva pariyesati, attanā jarādhammo, byādhidhammo, maraṇadhammo,
sokadhammo, saṅkilesadhammo 1- samāno saṅkilesadhammaṃyeva pariyesati.
      Kiñca bhikkhave jātidhammaṃ vadetha. Puttabhariyaṃ bhikkhave jātidhammaṃ, dāsīdāsaṃ
jātidhammaṃ, ajeḷakaṃ jātidhammaṃ, kukkuṭasūkaraṃ jātidhammaṃ, hatthigavāssavaḷavaṃ
jātidhammaṃ, jātarūparajataṃ jātidhammaṃ, jātidhammā hete bhikkhave upadhayo, etthāyaṃ
gadhito 2- mucchito ajjhāpanno attanā jātidhammo samāno jātidhammaṃyeva pariyesati.
@Footnote: 1 Ma. saṅkilesikadhammo           2 cha.Ma., i. gathito
      Kiñca bhikkhave jarādhammaṃ vadetha. Puttabhariyaṃ bhikkhave jarādhammaṃ .pe.
Jarādhammaṃyeva pariyesati.
      Kiñca bhikkhave byādhidhammaṃ vadetha. Puttabhariyaṃ bhikkhave byādhidhammaṃ .pe.
Byādhidhammaṃyeva pariyesati.
      Kiñca bhikkhave maraṇadhammaṃ vadetha. Puttabhariyaṃ bhikkhave maraṇadhammaṃ .pe.
Maraṇadhammaṃyeva pariyesati.
      Kiñca bhikkhave sokadhammaṃ vadetha. Puttabhariyaṃ bhikkhave sokadhammaṃ .pe.
Sokadhammaṃyeva pariyesati.
      Kiñca bhikkhave saṅkilesadhammaṃ vadetha. Puttabhariyaṃ bhikkhave saṅkilesadhammaṃ
.pe. Saṅkilesadhammaṃyeva pariyesati. Ayaṃ bhikkhave anariyapariyesanāti 1-
      apica kuhanādivasena pañcavidhā agocaravasena chabbidhā vejjakammādivasena
ekavīsatividhā, evaṃ pavattā sabbāpi anesanā anariyā pariyesanāyevāti veditabbā.
      Katamā ca bhikkhave ariyapariyesanā? idha bhikkhave ekacco attanā
Jātidhammo samāno jātidhamme ādīnavaṃ viditvā ajātaṃ anuttaraṃ yogakkhemaṃ
nibbānaṃ pariyesati, attanā jarādhammo, byādhimaraṇasokasaṅkilesadhammo samāno
saṅkilesadhamme ādīnavaṃ viditvā asaṅkiliṭṭhaṃ anuttaraṃ yogakkhemaṃ nibbānaṃ
pariyesati, ayaṃ bhikkhave ariyāpariyesanā. 2-
      Apica pañca kuhanādīni cha agocare ekavīsatividhañca anesanaṃ vajjetvā
bhikkhācariyāya dhammena samena pariyesanāpi ariyapariyesanāyevāti veditabbā.
      Ettha ca yo yo "na sevitabbo"ti vutto, so so pubbabhāge
pāṇātipātādīnaṃ sambhārapariyesanapayogakaraṇagamanakālato paṭṭhāya na sevitabbova.
Itaro ādito paṭṭhāya sevitabbo, asakkontena cittaṃpi uppādetabbaṃ. Apica
saṃghabhedādīnaṃ atthāya parakkamantānaṃ devadattādīnaṃ viya kāyasamācāro na
@Footnote: 1 Ma.mū. 12/274/235 pāsarāsisutta          2 Ma.mū. 12/275/237 pāsarāsisutta
Sevitabbo, divasassa dvittikkhattuṃ tiṇṇaṃ ratanānaṃ upaṭṭhānagamanādivasena pavatto
dhammasenāpatimahāmoggallānattherādīnaṃ viya kāyasamācāro sevitabbo.
Dhanuggahapesanādivasena vācaṃ bhindantānaṃ devadattādīnaṃ viya vacīsamācāro na sevitabbo,
tiṇṇaṃ ratanānaṃ guṇakittanādivasena pavatto dhammasenāpatimahāmoggallānattherādīnaṃ
viya vacīsamācāro sevitabbo. Anariyapariyesanaṃ pariyesantānaṃ devadattādīnaṃ viya
pariyesanā na sevitabbā, ariyapariyesanaṃyeva pariyesantānaṃ dhammasenāpatimahā-
moggallānattherādīnaṃ viya pariyesanā sevitabbā.
      Evaṃ paṭipanno khoti evaṃ asevitabbaṃ kāyavacīsamācārapariyesanañca
pahāya sevitabbānaṃ pāripūriyā paṭipanno devānaminda bhikkhu pātimokkhasaṃvarāya
uttamajeṭṭhakasīlasaṃvaratthāya paṭipanno nāma hotīti bhagavā khīṇāsavassa
āgamanīyapubbabhāgapaṭipadaṃ kathesi.
                          Indriyasaṃvaravaṇṇanā
      [365] Dutiyapucchāya 1- indriyasaṃvarāyāti indriyānaṃ pidhānāya,
guttadvāratāya saṃvutadvāratāyāti attho. Visajjane panassa cakkhuviññeyyaṃ rūpanti
ādi sevitabbarūpādivasena indriyasaṃvaradassanatthaṃ vuttaṃ. Tattha evaṃ vutteti
heṭṭhā somanassādipañhavisajjanānaṃ sutattā imināpi evarūpeneva bhavitabbanti
sañjātapaṭibhāṇo bhagavatā evaṃ vutte sakko devānamindo bhagavantaṃ etadavoca,
etaṃ imassa kho ahaṃ bhanteti ādikaṃ vacanaṃ avoca. Bhagavāpissa okāsaṃ datvā
tuṇhī ahosi. Kathetukāmopi hi yo atthaṃ sampādetuṃ na sakkoti, atthaṃ sampādetuṃ
sakkonto vā na kathetukāmo hoti, na tassa bhagavā okāsaṃ karoti. Ayaṃ pana
yasmā kathetukāmo ceva, sakkoti ca atthaṃ sampādetuṃ, tasmā tassa bhagavā
okāsamakāsi.
      Tattha evarūpaṃ na sevitabbanti ādīsu ayaṃ saṅkhepo:- yaṃ rūpaṃ
passato rāgādayo uppajjanti, taṃ na sevitabbaṃ na daṭṭhabbaṃ na oloketabbanti
attho. Yaṃ pana passato asubhasaññā vā saṇṭhāti, pasādo vā uppajjati,
aniccasaññāpaṭilābho vā hoti, taṃ sevitabbaṃ.
@Footnote: 1 cha.Ma. dutiyapucchāyaṃ
      Yaṃ cittakkharaṃpi cittabyañjanaṃpi saddaṃ suṇato rāgādayo uppajjanti,
evarūpo saddo na sevitabbo. Yaṃ pana atthanissitaṃ dhammanissitaṃ kumbhadāsīgītakaṃpi
suṇantassa pasādo vā uppajjati, nibbidā vā saṇṭhāti, evarūpo saddo
sevitabbo.
      Yaṃ gandhaṃ ghāyato rāgādayo uppajjanti, evarūpo gandho na
sevitabbo. Yaṃ pana gandhaṃ ghāyato asubhasaññādipaṭilābho hoti, evarūpo gandho
sevitabbo.
      Yaṃ rasaṃ sāyato rāgādayo uppajjanti, evarūpo raso na sevitabbo.
Yaṃ pana rasaṃ sāyato āhāre paṭikūlasaññā ceva uppajjati, sāyitapaccayā ca
kāyabalaṃ nissāya ariyabhūmiṃ okkamituṃ sakkoti, mahāsīvattherabhāgineyyasīvasāmaṇerassa
viya bhuñjantasseva vā kilesakkhayo hoti, evarūpo raso sevitabbo.
      Yaṃ phoṭṭhabbaṃ phusato rāgādayo uppajjanti, evarūpaṃ phoṭṭhabbaṃ na
sevitabbaṃ. Yaṃ pana phusato sāriputtattherādīnaṃ viya āsavakkhayo ceva, viriyaṃ ca
supaggahitaṃ, pacchimā ca janatā diṭṭhānugatiṃ āpādanena anuggahitā hoti,
evarūpaṃ phoṭṭhabbaṃ sevitabbaṃ.
      Sāriputtatthero kira tiṃsavassāni mañce piṭṭhiṃ na pasāresi. Tathā
mahāmoggallānatthero. Mahākassapatthero vīsavassasataṃ mañce piṭṭhiṃ na pasāresi.
Anuruddhatthero pañcapaññāsavassāni. 1- Bhaddiyatthero tiṃsavassāni. Soṇatthero
aṭṭhārasavassāni. Raṭṭhapālatthero dvādasa. Ānandatthero paṇṇarasa. Rāhulatthero
dvādasa. Bākulatthero asītivassāni. Nāḷakatthero yāva parinibbānaṃ mañce
piṭṭhiṃ na pasāresīti.
      Ye manoviññeyye dhamme samannāharantassa rāgādayo uppajjanti,
"aho vata yaṃ paresaṃ paravittūpakaraṇaṃ taṃ mama assā"ti ādinā nayena vā
abhijjhādīni āpāthamāgacchanti, evarūpā dhammā na sevitabbā. "sabbe sattā
averā hontū"ti evaṃ mettādivasena, ye vā pana tiṇṇaṃ therānaṃ dhammā,
@Footnote: 1 cha.Ma. paññāsavassāni
Evarūpā sevitabbā. Tayo kira therā vassūpanāyikadivase kāmavitakkādayo
akusalavitakkā na vitakketabbāti katikaṃ akaṃsu. Atha pavāraṇādivase saṃghatthero
saṃghanavakaṃ pucchi  "āvuso imasmiṃ temāse kittake ṭhāne cittassa dhāvituṃ
dinnan"ti. Na bhante pariveṇassa paricchedato bahi dhāvituṃ adāsinti. Dutiyaṃ pucchi
"tava āvuso kittake"ti. Nivāsanato bhante bahi dhāvituṃ na adāsinti. Atha dvepi
theraṃ pucchiṃsu "tumhākaṃ pana bhante"ti. Niyakajjhattakkhandhapañcakato āvuso bahi dhāvituṃ
na adāsinti. Tumhehi bhante dukkaraṃ katanti. Evarūpo mano viññeyyo dhammo
sevitabbo.
      [366] Ekantavādāti ekoyeva anto vādassa etesaṃ na 1- dve
vādāti 1- ekantavādā, ekaṃyeva vadantīti pucchati. Ekantasīlāti ekācāRā.
Ekantacchandāti ekaladdhikā. Ekantaajjhosānāti ekantapariyosānā.
      Anekadhātu nānādhātu kho devānaminda lokoti devānaminda ayaṃ
loko anekajjhāsayo nānajjhāsayo. Ekasmiṃ gantukāme eko ṭhātukāmo hoti.
Ekasmiṃ ṭhātukāme eko sayitukāmo hoti. Dve sattā ekajjhāsayā nāma
dullabhā. Tasmiṃ anekadhātunānādhātusmiṃ loke yaṃ yadeva dhātuṃ yaṃ yadeva ajjhāsayaṃ
sattā abhinivisanti gaṇhanti, taṃ tadeva. Thāmasā parāmāsāti thāmena ca
parāmāsena ca. Abhinivissa voharantīti suṭṭhu gaṇhitvā voharanti, kathenti
dīpenti kittenti. Idameva saccaṃ, moghamaññanti idaṃ amhākameva vacanaṃ saccaṃ,
aññesaṃ vacanaṃ moghaṃ tucchaṃ niratthakanti.
      Accantaniṭṭhāti anto vuccati vināso, antaṃ atītā niṭṭhā etesanti
accantaniṭṭhā. Yā etesaṃ niṭṭhā, yo paramassāso nibbānaṃ, taṃ sabbesaṃ
vināsātikkantamaccantanti vuccati. Yogakkhemoti nibbānasseva nāmaṃ, accanto
yogakkhemo etesanti accantayogakkhemī. Seṭṭhaṭṭhena brahmaṃ ariyamaggaṃ carantīti
brahmacārī. Accantatāya 2- brahmacārī accantabrahmacārī. Pariyosānanti
nibbānasseva nāmaṃ, accantaṃ pariyosānaṃ etesanti accantapariyosānā.
@Footnote: 1-1 cha.Ma., i. na dvedhā    gatavādāti        2 cha.Ma., i. accantatthāya
      Taṇhāsaṅkhayavimuttāti taṇhāsaṅkhayoti maggopi nibbānaṃpi. Maggo
taṇhaṃ saṅkhiṇāti vināsetīti taṇhāsaṅkhayo. Nibbānaṃ yasmā taṃ āgamma taṇhā
saṅkhiyati vinassati tasmā taṇhāsaṅkhayo. Taṇhāsaṅkhayena maggena vimuttā,
taṇhāsaṅkhaye vā nibbāne vimuttā adhimuttāti taṇhāsaṅkhayavimuttā.
      Ettāvatā ca bhagavatā cuddasapi pañhā byākatā honti. Cuddasa
pañhā nāma issāmacchariyaṃ eko pañho, piyāpiyaṃ eko, chando eko, vitakko
eko, papañco eko, somanassaṃ eko, domanassaṃ eko, upekkhā eko,
kāyasamācāro eko, vacīsamācāro eko, pariyesanā eko, indriyasaṃvaro eko,
anekadhātu eko, accantaniṭṭhā ekoti.
      [367] Ejāti calanaṭṭhena taṇhā vuccati. Sā pīḷanaṭṭhena rogo,
anto padussanaṭṭhena gaṇḍo, anuvijjhanaṭṭhena sallaṃ. Tasmā ayaṃ purisoti
yasmā ejā attanā katakammānurūpena purisaṃ tattha tattha abhinibbattanatthāya
kaḍḍhati, tasmā ayaṃ puriso tesaṃ tesaṃ bhavānaṃ vasena uccāvacaṃ āpajjati.
Brahmaloke ucco hoti, devaloke avaco. Devaloke ucco, manussaloke avaco.
Manussaloke ucco, apāye avaco. 1- Yesāhaṃ bhanteti yesaṃ ahaṃ bhante.
Sandhivasena panettha "yesāhan"ti hoti. Yathāsutaṃ yathāpariyattanti yathā mayā
suto ceva uggahito ca, evaṃ. Dhammaṃ desemīti sattavattapadadhammaṃ desemi. Na
cāhaṃ tesanti ahaṃ pana tesaṃ sāvako na sampajjāmi. Ahaṃ kho pana bhanteti
ādinā attano sotāpannabhāvaṃ jānāpeti.
                       Somanassapaṭilābhakathāvaṇṇanā
      [368] Vedapaṭilābhanti tuṭṭhipaṭilābhaṃ. Devāsurasaṅgāmoti devānaṃ ca asurānaṃ
ca saṅgāmo. Samupabyūḷhoti samosaṇṇo nalāṭena nalāṭaṃ paharaṇākārappatto
viya. Etesaṃ kira kadāci mahāsamuddapiṭṭhe saṅgāmo hoti, tattha
@Footnote: 1 i. brahmaloko ucco hoti .pe. apāyo nīco
Pana chedanavijjhanādīhi aññamaññaghāto nāma natthi, dārumeṇḍakayuddhaṃ viya
jayaparājayamattameva hoti. Kadāci devā jinanti, kadāci asuRā. Tattha yasmiṃ
saṅgāme devā puna apaccāgamanāya asure jiniṃsu. Taṃ sandhāya tasmiṃ kho pana
bhanteti ādimāha. Ubhayametthāti 1- ubhayaṃ etaṃ, duvidhaṃpi  ojaṃ ettha devaloke
devāyeva paribhuñjissantīti evamassa āvajjentassa balavapītisomanassaṃ uppajji.
Sadaṇḍāvacaroti sadaṇḍo avacarako, daṇḍaggahaṇena satthaggahaṇena saddhiṃ
ahosi, na nikkhittadaṇḍasatthoti dasseti. Ekantanibbidāyāti ekanteneva
vaṭṭe nibbindanatthāya. 2- Sabbaṃ mahāgovinde 3- vuttameva.
      [369] Pavedesīti kathesi dīpesi. Idhevāti imasmiṃyeva okāse.
Devabhūtassa me satoti devassa me sato. Punevāyu 4- ca me laddhoti puna aññena
kammavipākena me jīvitaṃ laddhanti, iminā attano cutibhāvañceva upapannabhāvaṃ
ca āvikaroti.
      Diviyā kāyāti dibbā attabhāvā. Āyuṃ hitvā amānusanti dibbaṃ āyuṃ
jahitvā. Amuḷho gabbhamessāmīti niyatagatikattā amuḷho hutvā. Yattha me ramatī
manoti yattha me mano ramissati tattheva khattiyakulādīsu gabbhaṃ upagacchissāmīti
sattakkhattuṃ deve ca mānuse cāti imamatthaṃ dīpeti.
      Ñāyena viharissāmīti manussesu upapannopi mātaraṃ jīvitā voropanādīnaṃ
abhabbattā ñāyena kāraṇena samena viharissāmīti attho.
     Sambodhi ce bhavissatīti idaṃ sakadāgāmimaggaṃ sandhāya vadati, sace
sakadāgāmī bhavissāmīti dīpeti. Aññātā viharissāmīti aññātā ājānitukāmo
hutvā viharissāmi. Sveva anto bhavissatīti soeva me manussaloke anto
bhavissatīti.
      Puna devo bhavissāmi, devalokasmimuttamoti puna devalokasmiṃ uttamo
sakko devānamindo bhavissāmīti vadati.
@Footnote: 1 cha.Ma., sī,i. ubhayametaṃ          2 cha.Ma., i. nibbindanatthāyāti
@3 cha.Ma. mahāgovindasutte          4 cha.Ma., i. punarāyu
     Antime vattamānamhīti antime bhave vattamāne. So nivāso bhavissatīti
ye te āyunā  ca paññāya ca akaniṭṭhā jeṭṭhakā sabbadevehi paṇītatarā
devā, avasāne me so nivāso bhavissati. Ayaṃ kira tato sakkattabhāvato cuto
tasmiṃ attabhāve anāgāmimaggassa paṭiladdhattā uddhaṃsoto akaniṭṭhagāmī hutvā
avihādīsu nibbattanto avasāne pana 1- akaniṭṭhagāmī bhavissati. 1- Taṃ sandhāya
evamāha.
      Esa kira avihesu kappasahassaṃ vasissati, atappesupi dve
kappasahassāni, sudassesu cattāri kappasahassāni, sudassīsu aṭṭha, akaniṭṭhesu
soḷasāti ekattiṃsa kappasahassāni brahmaāyuṃ anubhavissati. Sakko devarājā
anāthapiṇḍiko gahapati visākhā mahāupāsikāti tayopi hi ime ekappamāṇāyukāeva,
vaṭṭābhiratasattā nāma. Etehi sadisā sukhabhāgino nāma natthi.
      [370] Apariyositasaṅkappoti aniṭṭhitamanoratho. Yassu  maññāmi
samaṇeti ye samaṇe pavivittavihārinoti maññāmi. Ārādhanāti sampādanā.
Virādhanāti asampādanā. Na sambhontīti 2- sampādetvā kathetuṃ na sakkonti.
Ādiccabandhunanti ādiccopi gotamagotto, bhagavāpi gotamagottoeva, tasmā
evamāha. Yaṃ karomaseti 3- yaṃ pubbe brahmuno namakāraṃ karoma. Samaṃ devehīti
saddhiṃ devehi, ito paṭṭhāya idāni amhākaṃ brahmuno namakārakaraṇaṃ natthīti
dasseti. Sāmaṃ karomāti namakāraṃ karoma.
     [371] Parāmasitvāti tuṭṭhacitto sahāyaṃ hatthena hatthamhi parāmasanto 4-
viya paṭhaviṃ paharitvā, sakkhibhāvatthāya vā paharitvā "yathā tvaṃ niccalā, 5- evamahaṃ
bhavāmī"ti. 6- Ajjhiṭṭhapañhāti ajjhesitapañhā puṭṭhapañhāti 7- attho. Sesaṃ sabbattha
uttānamevāti.
                      Sakkapañhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.
                          ------------
@Footnote: 1-1 cha.Ma.,i. akaniṭṭhe nibbattissati  2 cha.Ma. na sampāyanti   3 cha.Ma.,i. yaṃ
@karomasi.  4 cha.Ma. paharanto  5 cha.Ma.,i. niccalo,  6 cha.Ma.,i. evamahaṃ bhagavatīti.
@7 cha.Ma.,i. patthitapañhā.



             The Pali Atthakatha in Roman Book 5 page 312-356. http://www.84000.org/tipitaka/atthapali/read_rm.php?B=5&A=7978              อรรถกถาบาลีอักษรไทย :- http://www.84000.org/tipitaka/atthapali/read_th.php?B=5&A=7978              อ่านอรรถกถาแปลไทย :- http://www.84000.org/tipitaka/attha/attha.php?b=10&i=247              เนื้อความพระไตรปิฎกฉบับหลวง :- http://www.84000.org/tipitaka/read/r.php?B=10&A=5727              พระไตรปิฎกฉบับบาลีอักษรไทย :- http://www.84000.org/tipitaka/read/pali_read.php?B=10&A=6288              The Pali Tipitaka in Roman Character :- http://www.84000.org/tipitaka/read/roman_read.php?B=10&A=6288              Contents of The Tipitaka Volume 10 http://www.84000.org/tipitaka/read/?index_10

first pageprevious pagedispage pageNumbernext pagelast page chage to ENGLISH letter

บันทึก ๖ กุมภาพันธ์ พ.ศ. ๒๕๖๑. การแสดงผลนี้อ้างอิงข้อมูลจากอรรถกถาฉบับภาษาบาลี อักษรโรมัน. หากพบข้อผิดพลาด กรุณาแจ้งได้ที่ DhammaPerfect@yahoo.com